ପଲ୍ଲୀକବି ନନ୍ଦ କିଶୋର ବଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ‘ଗଛ ଓ କାଠୁରିଆ’ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ତଥା ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ କବିତା ଅଟେ । ଏଥିରେ ଜଣେ କାଠୁରିଆ କୁରାଢ଼ି ଧରି ଗଛ ହାଣିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଏକ ଛୋଟ ପିଲା ତାକୁ ଗଛ ନ କାଟିବା ପାଇଁ ବିନମ୍ର ଅନୁରୋଧ କରିଛି । ପିଲାଟି କାଠୁରିଆକୁ ବୁଝାଇ କହିଛି ଯେ କୌଣସି ଗଛକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ତା’ର ଉପକାରିତା ଓ ସ୍ମୃତିଭରା କାହାଣୀ ଶୁଣିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ ।
ଗଛରେ ସୁବାସିତ ଫୁଲ ନ ଫୁଟିଲେ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ନ ଉଡ଼ିଲେ, କୋକିଳ କୁହୁକୁହୁ ଗୀତ ନ ଗାଇଲେ କିମ୍ବା ମିଠା ଫଳ ନ ଫଳିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା କେବେ ମୂଲ୍ୟହୀନ ହୋଇନଥାଏ । ଖରାଟିଆ ଦ୍ୱିପ୍ରହରରେ କ୍ଳାନ୍ତ ବାଟୋଇ ଏହି ଗଛର ଶୀତଳ ଛାଇ ତଳେ ବସି ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇଥାଏ । ପିଲାଟି ନିଜେ ମଧ୍ୟ ବାଲ୍ୟକାଳରେ ଏହି ଗଛ ମୂଳରେ ନିଶ୍ଚଳ ମନରେ ବସି ସଞ୍ଜ-ସକାଳେ ପୋଥି ପାଠ ପଢ଼ୁଥିଲା ଏବଂ ନିଜର ଖେଳସାଥୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳକୁଦ କରୁଥିଲା ।
ଏହି ପୁରାତନ ଗଛଟିକୁ ପିଲାଟିର ପିତୃପିତାମହ ବା ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଆଦରରେ ରୋପଣ କରିଥିଲେ । ଏହା ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରର ଅନେକ ହସ-କାନ୍ଦ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ବିବାହ ଆଦି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ମୂକସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ରହିଆସିଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଭାତରେ ପୂର୍ବ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ବେଳେ ଅସଂଖ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ଏହାରି ଡାଳରେ ବସି ମଧୁର ସ୍ୱରରେ କାକଳି କରିଥାନ୍ତି ।
ଶେଷରେ ପିଲାଟି ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି ଯେ ତା’ର ଜୀବନ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କାଠୁରିଆକୁ ଏହି ଗଛ ହାଣିବାକୁ ଦେବ ନାହିଁ । ଏହି କବିତାରୁ ଆମେ ଶିକ୍ଷା ପାଉ ଯେ ଗଛ ହେଉଛି ଆମର ପରମ ବନ୍ଧୁ ଓ ପ୍ରକୃତିର ଅମୂଲ୍ୟ ବରଦାନ । ତେଣୁ ବିନା କାରଣରେ ଗଛ କାଟିବା ଅନୁଚିତ ଏବଂ ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ନୂତନ ଗଛ ଲଗାଇବା ଉଚିତ ।