କବି ଚିନ୍ତାମଣି ପତିଙ୍କ ରଚିତ ‘ଦେଲୁ ମୋତେ ମହାଶିକ୍ଷା’ କବିତାରେ ପଞ୍ଜାବକେଶରୀ ମହାରାଜା ରଣଜିତ୍ ସିଂହଙ୍କ ମହାନୁଭବତା ଓ ପ୍ରଜାବତ୍ସଳତାର ଏକ ସୁନ୍ଦର କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଥରେ ମହାରାଜା ରଣଜିତ୍ ସିଂହ ନିଜର ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ସହିତ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ବସି ଏକ ନିର୍ଜନ ବାଟ ଦେଇ ଯାଉଥିଲେ । ହଠାତ୍ କେଉଁଆଡୁ ଏକ ଢେଲା ଆସି ରାଜାଙ୍କ କପାଳରେ ବାଜିଲା । ରାଜାଙ୍କ କପାଳରୁ ରକ୍ତ ଝରିପଡ଼ିବାରୁ ସେ ଅଧୀର ହୋଇ ଘୋଡ଼ାରୁ ଓହ୍ଲାଇ ବାଟରେ ବସିପଡ଼ିଲେ ।
ଏହି ଘଟଣା ଦେଖି ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସୈନ୍ୟମାନେ ଭୀଷଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ସୈନ୍ୟମାନେ ଚାରିଆଡ଼େ ଖୋଜାଖୋଜି କରି ବଣ ଭିତରୁ ଜଣେ ଅସହାୟ, ଗରିବ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀକୁ ଧରିଆଣିଲେ । ରାଜାଙ୍କୁ ଢେଲା ମାରିଥିବାରୁ ମନ୍ତ୍ରୀ ତାହାକୁ ଖୁବ୍ ଗାଳିଦେଲେ । ମାତ୍ର ସେହି ନାରୀଟି ଭୟଭୀତ ହୋଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲା ଯେ ତା’ର ପିଲାମାନେ ତିନିଦିନ ହେଲା ଭୋକଉପାସରେ ପଡ଼ିରହିଛନ୍ତି । ଭିକ୍ଷା ମାଗି କିଛି ନ ପାଇବାରୁ ସେ ପିଲାଙ୍କ ପାଇଁ ଗଛରୁ ଫଳ ତୋଳିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଢେଲା ଫିଙ୍ଗୁଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଢେଲାଟି ଗଛରେ ନ ବାଜି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ରାଜାଙ୍କ ମଥାରେ ବାଜିଗଲା ।
ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଟିର କରୁଣ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ରଣଜିତ୍ ସିଂହ କ୍ରୋଧ କରିବା ବଦଳରେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ । ସେ କପାଳରୁ ବହୁଥିବା ରକ୍ତକୁ ନିଜର ପାପ ବୋଲି ମନେକଲେ ଏବଂ ତାହାକୁ ମଥାର ଟିକା ବୋଲି କହିଲେ । ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ଯଦି ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଜା ଓ ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ଖାଦ୍ୟ ବିନା ଅନାହାରରେ ମରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜା ହିସାବରେ ସେ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅପରାଧୀ । ସେ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଯେ ସେହି ନାରୀଟିକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଧନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଉ ଏବଂ ରାଜ୍ୟରେ ଆଉ କେହି ଯେପରି ଅନାହାରରେ ନ ରହନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଉ ।
ଏହି ପାଠରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ କାହାଣୀ ‘ନିଶା ଦେଲା ବିଗାଡ଼ି ପାଠ ଦେଲା ସଜାଡ଼ି’ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଯେ ନିଶା ସେବନ କିପରି ସୁନାର ସଂସାରକୁ ଉଜାଡ଼ି ଦିଏ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷା ହିଁ ଜୀବନକୁ ସଫଳ କରିଥାଏ । ସମଗ୍ର ପାଠଟି ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପ୍ରେମ, କ୍ଷମା, ଦୟାଶୀଳତା ଏବଂ ସତ୍କର୍ମ କରିବାର ମହାନ୍ ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରେ ।