‘ପ୍ରତିଦାନ’ ଏକାଙ୍କିକାରେ ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଛାତ୍ରର କୃତଜ୍ଞତାର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ଶିକ୍ଷକ ବାସୁଦେବ ଦଳସିଂହଙ୍କ ନାତି ଗୁରୁତର ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ ଚିକିତ୍ସାଳୟରେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଥିଲା । ପୂର୍ବରୁ ଏକ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ପୁଅ ଓ ବୋହୂଙ୍କୁ ହରାଇଥିବା ବାସୁଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନାତିଟି ହିଁ ବୃଦ୍ଧ ବୟସର ଏକମାତ୍ର ସାହାରା ଥିଲା । ପିଲାଟିର ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଅପରେସନ୍ କରିବା ସହିତ ପଚିଶ ହଜାର ଟଙ୍କା ଏବଂ ରକ୍ତର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା । ମାତ୍ର ସ୍ୱଳ୍ପ ପେନ୍ସନ୍ ପାଉଥିବା ଏବଂ ଭାଇମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଭିଟାମାଟି ହରାଇ ନିଃସ୍ୱ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ବାସୁଦେବଙ୍କ ପକ୍ଷେ ଏତେ ଟଙ୍କା ଯୋଗାଡ଼ କରିବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହାୟ ହୋଇ ନିରାଶାରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିଲେ ।
ଏହି କଠିନ ସମୟରେ ଡାକ୍ତରବାବୁ ଆସି ଜଣାଇଲେ ଯେ ଜଣେ ଦୟାଳୁ ପୋଲିସ ଅଫିସର ଅପରେସନ୍ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଟଙ୍କା ପଇଠ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିଛନ୍ତି । ଅପରେସନ୍ ସଫଳ ହେବା ପରେ ପିଲାଟି ସୁସ୍ଥ ହୋଇଗଲା । ପରେ ସେହି ପୋଲିସ ଅଫିସର ଜଣକ ଡାକ୍ତରଙ୍କ କୋଠରିକୁ ଆସି ବାସୁଦେବଙ୍କ ପାଦ ଛୁଇଁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ନିଜର ପରିଚୟ ଦେଲେ । ସେ ଆଉ କେହି ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ତାଙ୍କରି ପୁରୁଣା ଛାତ୍ର ବିଶ୍ୱଜିତ୍ ସାମନ୍ତରାୟ ଥିଲେ ।
ଅତୀତରେ ବିଶ୍ୱଜିତ୍ ‘ବିଶିଆ’ ନାମରେ ଏକ ଚା’-ଜଳଖିଆ ଦୋକାନରେ କାମ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ମାଲିକଠାରୁ ପ୍ରତିଦିନ ମାଡ଼ଗାଳି ଖାଉଥିଲେ । ବାସୁଦେବ ତାଙ୍କୁ ସେଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗରିବ ବାପା-ବୋଉଙ୍କୁ ବୁଝାଇ ନିଜ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢ଼ାଇଥିଲେ । ବାସୁଦେବଙ୍କ ବଦଳି ହୋଇଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱଜିତ୍ ହାର୍ ନମାନି ଟ୍ୟୁସନ୍ କରିବା ସହିତ ଛାପାଖାନାରେ କାମ କରି ନିଜ ପାଠପଢ଼ା ଚାଲୁ ରଖିଲେ । ସେ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ବଳରେ ଏମ୍.ଏ. ପାସ୍ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷାରେ କୃତକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଜଣେ ପୋଲିସ ଅଫିସର ଚାକିରି ପାଇଲେ ।
ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ସେହି ମହାନ ଅବଦାନ ଓ ସ୍ନେହକୁ ବିଶ୍ୱଜିତ୍ କେବେ ହେଲେ ଭୁଲି ନଥିଲେ । ତେଣୁ ବିପଦ ବେଳେ ଗୁରୁଙ୍କ ନାତିର ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇ ସେ ନିଜର ଋଣ ଶୁଝିବା ସହ କୃତଜ୍ଞତା ବା ‘ପ୍ରତିଦାନ’ ଦେଇଥିଲେ । ନିଜ ଛାତ୍ରର ଏପରି ମହତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସଫଳତା ଦେଖି ବାସୁଦେବ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟର ସହିତ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ । ସେ କହିଲେ ଯେ ବିଶ୍ୱଜିତ୍ଙ୍କ ଜୀବନର ଆଦର୍ଶ ଆଜିର ଛାତ୍ରସମାଜକୁ ସଠିକ୍ ବାଟରେ ଯିବା ପାଇଁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିବ । ଏହି ଏକାଙ୍କିକାଟି ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଗୁରୁଭକ୍ତି, କୃତଜ୍ଞତା, ସ୍ନେହ ଏବଂ ପରୋପକାରର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ ।