ମଣିଷ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ସମାଜରେ ମିଳିମିଶି ଶାନ୍ତିରେ ବସବାସ କରିବା ପାଇଁ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ନିୟମର ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । ନିୟମ ନରହିଲେ ଚାରିଆଡ଼େ ବିଶୃଙ୍ଖଳା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଜୀବନଯାପନ କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ିବ । ସମାଜକୁ ସୁଚାରୁ ରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରେ ଏବଂ ତାହାକୁ ପାଳନ କରାଏ, ତାହାକୁ ‘ସରକାର’ କୁହାଯାଏ । ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମାଜକୁ ପରିଚାଳିତ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ‘ଶାସନ’ କୁହାଯାଏ ।
ସରକାରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସୁବିଧାରେ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ରହିଛି– ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକା, କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା ଓ ନ୍ୟାୟପାଳିକା । ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକା ସମାଜ ପାଇଁ ନୂତନ ଆଇନ ତିଆରି କରେ ଏବଂ ପୁରୁଣା ଆଇନର ସଂଶୋଧନ କରେ । କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା ସେହି ଆଇନଗୁଡ଼ିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଇ ଦେଶରେ ଶାନ୍ତିଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରେ । ନ୍ୟାୟପାଳିକା ଆଇନର ତର୍ଜମା କରେ, ସମ୍ବିଧାନର ସୁରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ନିୟମ ଭାଙ୍ଗୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦଣ୍ଡବିଧାନ କରେ । ସୁଶାସନ ପାଇଁ ଏହି ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସନ୍ତୁଳନ ରହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ।
ଭାରତରେ ସରକାର ତିନୋଟି ସ୍ତରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି– କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର (ଜାତୀୟ ସ୍ତର), ରାଜ୍ୟ ସରକାର (ରାଜ୍ୟ ସ୍ତର) ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ସରକାର (ସହର ବା ଗ୍ରାମ ସ୍ତର) । ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ସରକାର ସମାଧାନ କରୁଥିବା ବେଳେ ବଡ଼ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ଓ ଜାତୀୟ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।
ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା । ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ ‘ଡେମୋସ୍’ (ଲୋକ) ଓ ‘କ୍ରାଟୋସ୍’ (ଶାସନ)ରୁ ଆସିଛି । ଭାରତ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଗଣତନ୍ତ୍ର । ଏଠାରେ ୧୮ ବର୍ଷ ବା ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ବୟସର ନାଗରିକମାନେ ଭୋଟ୍ ଦେଇ ନିଜର ପ୍ରତିନିଧି (ଯଥା ବିଧାୟକ ଓ ସାଂସଦ) ନିର୍ବାଚନ କରନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ବିଧାନସଭା ଓ ସଂସଦରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆଇନ ତିଆରି କରନ୍ତି । ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରର ଗଣତନ୍ତ୍ର ସାଧାରଣ ନାଗରିକଙ୍କୁ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ବିକାଶ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ସିଧାସଳଖ ଭାଗ ନେବା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାଏ ।