ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରକୃତ ଭାରତ ଏହାର ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକରେ ହିଁ ବସବାସ କରେ ।
ଭାରତର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ।
ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ଲୋକଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ନିକଟତର ସ୍ଥାନୀୟ ସରକାର ହେଉଛି ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ଏବଂ ଏହାର ନିର୍ବାଚିତ ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ସରପଞ୍ଚ କୁହାଯାଏ ।
ଗ୍ରାମର ୧୮ ବର୍ଷ ବା ତଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ବୟସର ସମସ୍ତ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଭୋଟରଙ୍କୁ ନେଇ ଗ୍ରାମସଭା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ।
ପଞ୍ଚାୟତର କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ଅଧିକାରୀ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ପଟୱାରୀ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଜମି ରେକର୍ଡ଼ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ।
ବ୍ଲକ୍ ବା ମଣ୍ଡଳ ସ୍ତରରେ ଥିବା ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ ।
ଜିଲ୍ଲା ସ୍ତରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ହେଉଛି ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତର ଏବଂ ଏହାର ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ସଭାପତି କୁହାଯାଏ ।
ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ସ୍ଥାନ ଥିବା ବେଳେ ଓଡ଼ିଶାରେ ୫୦ ପ୍ରତିଶତ ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଛି ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ସମୁଦାୟ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ, ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ୬୭୯୮ଟି ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଅଛି ।
କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାର ତାଙ୍କୁଆ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ସରପଞ୍ଚ ରୁକ୍ମଣୀ ଗଣ୍ଡବାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଯୋଗୁଁ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ଆଦର୍ଶ ପଞ୍ଚାୟତ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛି ।
ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିୱାରେ ବଜାର ଗ୍ରାମକୁ ଜଳସଂରକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସମୃଦ୍ଧ କରି ସରପଞ୍ଚ ପୋପଟରାଓ ପାୱାର ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ ।
ପଶ୍ଚିମ ସିକିମ୍ର ‘ସାଙ୍ଗ୍ ରାୟୁ ଖାଙ୍ଗ୍’ ପଞ୍ଚାୟତ ପିଲାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଶିଶୁ ଅନୁକୂଳ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ଭାବେ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି ।
ରାଜସ୍ଥାନର ବେୟାରଫୁଟ କଲେଜ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଶିଶୁ ସଂସଦ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ନେତୃତ୍ୱ ନେବାରେ ସକ୍ଷମ କରିପାରିଛି ।
ପ୍ରାୟ ୨,୩୦୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ରଚିତ ‘ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର’ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଗ୍ରାମଠାରୁ ରାଜଧାନୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ।
ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରି ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଲୋକଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂଶାସନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରାଇବା ପଞ୍ଚାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଟେ ।