ଭାରତ ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶ ଏବଂ ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଗାଁରେ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱୟଂ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବା ‘ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା’ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଶାସନକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ନିକଟତର କରିଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ବିକାଶ ପାଇଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ସକ୍ରିୟ ଭାଗ ନେଇପାରନ୍ତି।
ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ‘ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା’ ଅଟେ। ସବୁଠାରୁ ତଳ ସ୍ତରରେ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ, ମଝିରେ ବ୍ଲକ୍ ବା ମଣ୍ଡଳ ସ୍ତରରେ ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତରେ ଗାଁର ୧୮ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ବୟସ୍କ ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ‘ଗ୍ରାମସଭା’ ଗଠିତ ହୁଏ। ସେମାନେ ନିଜ ମଧ୍ୟରୁ ‘ସରପଞ୍ଚ’ ବା ମୁଖିଆ ନିର୍ବାଚନ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚାୟତର ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପଞ୍ଚାୟତ ସେକ୍ରେଟାରୀ ବା କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ଜମିଜମା ରେକର୍ଡ଼ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣରେ ପଟୱାରୀ ସହାୟତା କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ଓ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗସୂତ୍ର ରକ୍ଷା କରି ଉନ୍ନୟନମୂଳକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦର ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ସଭାପତି ବା ପ୍ରେସିଡେଣ୍ଟ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ସମଗ୍ର ଜିଲ୍ଲାର ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ବିକାଶ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ସମାଜର ଅବହେଳିତ ବର୍ଗ ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନରେ ସାମିଲ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ସାରା ଦେଶରେ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବା ବେଳେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ସଂରକ୍ଷଣ ସୀମା ୫୦ ପ୍ରତିଶତ ଅଟେ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଅନେକ ନେତୃତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ‘ହିୱାରେ ବଜାର’ ଗାଁରେ ପୋପଟରାଓ ପାୱାର ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଗାଁକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରି ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ପାଇଛନ୍ତି। ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ବନ୍ଦନା ବାହାଦୁର ମୈଦା ଶିକ୍ଷା ଓ ପରିମଳ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେହିପରି ଓଡ଼ିଶାର କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲା ତାଙ୍କୁଆ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ସରପଞ୍ଚ ରୁକ୍ମଣୀ ଗଣ୍ଡବା ଓ ଗଞ୍ଜାମର ଆରତୀ ଦେବୀ ନିଜ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଗୌରବ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି।
ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପିଲାମାନଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା, ଅଧିକାର ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ‘ଶିଶୁ ଅନୁକୂଳ ପଞ୍ଚାୟତ’ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଶିଶୁ ଶ୍ରମିକ ଓ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ରୋକିବା, ସିକିମ୍ର ‘ସାଙ୍ଗ୍ ରାୟୁ ଖାଙ୍ଗ୍’ ପଞ୍ଚାୟତରେ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପାଚେରି ଓ ରୋଷେଇ ଘର ନିର୍ମାଣ ତଥା ରାଜସ୍ଥାନରେ ‘ଶିଶୁ ସଂସଦ’ ମାଧ୍ୟମରେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହ ଯୋଡ଼ିବା ଏହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। ପ୍ରାୟ ୨,୩୦୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ‘ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର’ରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାମୀଣ ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ, ୩୧୪ଟି ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ଏବଂ ୬,୭୯୮ଟି ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ସୁଦୃଢ଼ କରୁଅଛି।