ଆମ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠର ସବୁ ସ୍ଥାନ ଏକାଭଳି ନୁହେଁ। ଏହାର ସ୍ଥଳଭାଗରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ବିବିଧତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ପୃଥିବୀର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିରୂପଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପର୍ବତ, ମାଳଭୂମି ଏବଂ ସମତଳ ଭୂମି। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ମରୁଭୂମି ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ଭୂମିରୂପ ଅଟେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂମିରୂପର ଗଠନ, ଜଳବାୟୁ, ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।
ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱର ଭୂମିଠାରୁ ହଠାତ୍ ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା ଉଚ୍ଚ ଭୂମିକୁ ପର୍ବତ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଆଧାର ପ୍ରଶସ୍ତ ଏବଂ ଶିଖର ଶଙ୍କୁ ଆକୃତିର ହୋଇଥାଏ। ହିମାଳୟ ପରି ନୂତନ ପର୍ବତ ଖୁବ୍ ଉଚ୍ଚ ଓ ଏହାର ଶିଖର ବରଫରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଆରାବଳୀ ଭଳି ପୁରୁଣା ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୟ ହୋଇ ଗୋଲାକାର ହୋଇଯାଇଛି। ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ଲୋକମାନେ ପାହାଡ଼ କାଟି ‘ସୋପାନ କୃଷି’ କରନ୍ତି ଏବଂ ପଶୁପାଳନ ତଥା ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭୂସ୍ଖଳନ, ହିମସ୍ଖଳନ ଓ ବାଦଲ ଫଟା ବର୍ଷା ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ଆହ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଚାରିପାଖର ଭୂମିରୁ ଉଚ୍ଚରେ ଥିବା ଏବଂ ଉପରିଭାଗ ଟେବୁଲ୍ ପରି ସମତଳ ଥିବା ଭୂମିକୁ ମାଳଭୂମି କୁହାଯାଏ। ତିବ୍ବତୀୟ ମାଳଭୂମିକୁ ‘ବିଶ୍ୱର ଛାତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମାଳଭୂମିଗୁଡ଼ିକ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥରେ ଭରପୂର ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଖଣି ଖନନ ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ। ସେହିପରି ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ୩୦୦ ମିଟର ବା ତା’ଠାରୁ କମ୍ ଉଚ୍ଚତାରେ ଥିବା ଚେପ୍ଟା ଭୂମିକୁ ସମତଳ ଭୂମି କୁହାଯାଏ। ନଦୀଦ୍ୱାରା ବୋହି ଆସୁଥିବା ପଟୁମାଟି ଜମା ହୋଇ ସମତଳ ଭୂମି ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ହୋଇଥିବାରୁ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବସବାସ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଉପଯୋଗୀ। ଭାରତର ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଦେଶର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ବାସ କରନ୍ତି।
ଅତି କମ୍ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଉଥିବା ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମରୁଭୂମି କୁହାଯାଏ। ଥର୍ ପରି ଗରମ ମରୁଭୂମି ଓ ଗୋବି ପରି ଥଣ୍ଡା ମରୁଭୂମିରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳନ୍ତି। ଆମ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ, ମାଳଭୂମି ଏବଂ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ। ଭୂମିର ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶାରେ କୃଷି, ମାଛ ଧରିବା ଓ ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜୀବିକା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସହନଶୀଳତା ବଳରେ ସବୁପ୍ରକାର ଭୂମିରୂପରେ ସଫଳତାର ସହ ଜୀବନଯାପନ କରିଆସୁଛି।