ମାନବ ସମାଜର ଅତୀତ ତଥା ଘଟଣାବଳୀର ବିଧିବଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଇତିହାସ କୁହାଯାଏ ।
ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରେ ୧୯୩୨ ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏଥିରେ ଏଗାରଟି ବିଭାଗ ରହିଛି ।
ମାଟି କିମ୍ବା ପଥର ସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅବଶେଷକୁ ଜୀବାଶ୍ମ କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ମାନେ ମାଟି ଖୋଳି ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ପାତ୍ର, ମୂର୍ତ୍ତି, ହାଡ଼, ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅବଶେଷ ଆଦି ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ।
ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଚଳିତ ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ଶତାବ୍ଦୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ୪୦୦ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ ହେଲେ ହିଁ ଅଧିବର୍ଷ ହୁଏ ।
ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ କୌଣସି ଶୂନ୍ୟ ବର୍ଷ ନ ଥିବାରୁ ପ୍ରଥମ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପରେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ପ୍ରଥମ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ଗଣନା କରାଯାଏ ।
ଶହେ ବର୍ଷର ସମୟ ଅବଧିକୁ ଗୋଟିଏ ଶତାବ୍ଦୀ ଏବଂ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷର ସମୟସୀମାକୁ ଗୋଟିଏ ସହସ୍ରାବ୍ଦ କୁହାଯାଏ ।
ଭାରତୀୟ ପଞ୍ଜିକା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏବଂ ଏହା ତିଥି, ନକ୍ଷତ୍ର, ବାର, ଯୋଗ ତଥା କରଣକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।
ଇତିହାସ ରଚନା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପାଦାନ, ସାହିତ୍ୟିକ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଅଭିଲେଖ, ମୁଦ୍ରା ଏବଂ ମୌଖିକ ଲୋକକଥା ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଅଟେ ।
ପୃଥିବୀରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ ବା ହୋମୋ ସେପିୟନ୍ସ ପ୍ରାୟ ତିନି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ବସବାସ କରିଆସୁଛନ୍ତି ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଯୁଗରେ ଆଦିମାନବମାନେ ଗୁମ୍ଫା ବା ପଥର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀରେ ରହି ଶିକାର ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ଜୀବନ ବିତାଉଥିଲେ ।
ଆଦିମାନବମାନେ ପଥର ନିର୍ମିତ ଉନ୍ନତ ହାତହତିଆର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କୁଥିଲେ ।
ପ୍ରାୟ ବାର ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ବରଫ ଯୁଗ ଶେଷ ହେବା ପରେ ପୃଥିବୀର ଜଳବାୟୁ ଉଷ୍ମ ହୋଇଥିଲା ।
ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରେ ମଣିଷ ନଦୀ କୂଳରେ ଚାଷକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସହିତ ପଶୁପାଳନ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ବସତି ସ୍ଥାପନ କଲା ।
ମାନବ ସମାଜରେ ପ୍ରଥମେ ତମ୍ବା ଏବଂ ପରେ ଲୁହା ଧାତୁର ବ୍ୟବହାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇ କ୍ରମଶଃ ସଭ୍ୟତାର ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା ।