ଇତିହାସ ହେଉଛି ମାନବ ସମାଜର ଅତୀତ ଘଟଣାବଳୀର ଏକ ଧାରାବାହିକ ଅଧ୍ୟୟନ । ଅତୀତକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଆମେ ଆମର ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିବା । ଐତିହାସିକ ସମୟକୁ ମାପିବା ପାଇଁ ବର୍ଷ, ଦଶନ୍ଧି (୧୦ ବର୍ଷ), ଶତାବ୍ଦୀ (୧୦୦ ବର୍ଷ) ଏବଂ ସହସ୍ରାବ୍ଦ (୧୦୦୦ ବର୍ଷ) ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଏକକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ସାଧାରଣତଃ ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରଚଳିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଯୀଶୁଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ଭିତ୍ତି କରି ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ଏବଂ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଗଣନା କରାଯାଏ । ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ କୌଣସି ‘ଶୂନ୍ୟ ବର୍ଷ’ ନ ଥିବାରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ ଉଭୟ ସଂଖ୍ୟାକୁ ମିଶାଇ ଏକ ବିୟୋଗ କରାଯାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଭାରତରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ପଞ୍ଜିକା ବା ପଞ୍ଚାଙ୍ଗର ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ ।
ଅତୀତର ଘଟଣାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁ । ଏହି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ମୌଖିକ ଉତ୍ସ (ଲୋକକଥା ଓ କାହାଣୀ), ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସ (ବେଦ, ପୁରାଣ, ପ୍ରାଚୀନ ପୁସ୍ତକ ଓ ବିଦେଶୀ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ବିବରଣୀ) ଏବଂ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ସ (ପ୍ରାଚୀନ ମୁଦ୍ରା, ଶିଳାଲେଖ, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ମାଟିପାତ୍ର ଓ ଅସ୍ଥିର ଅବଶେଷ) ଭାବେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଇତିହାସ ରଚନା ଏକ ‘ଜିଗ୍ସ ପଜଲ୍’ ସଦୃଶ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ତଥ୍ୟକୁ ଏକାଠି ଯୋଡ଼ି ଅତୀତର ଚିତ୍ର ତିଆରି କରାଯାଏ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଐତିହାସିକ, ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍, ଭୂତତ୍ତ୍ୱବିଜ୍ଞାନୀ, ଜୀବାଶ୍ମ ବିଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ନୃତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ମାନେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଅତୀତର ଏହି ମୂଲ୍ୟବାନ ସ୍ମୃତିଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀର ଜାତୀୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଏବଂ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଭଳି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ କରାଯାଇଛି ।
ପୃଥିବୀରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ ବା ‘ହୋମୋ ସେପିୟନ୍ସ’ ପ୍ରାୟ ତିନି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ବସବାସ କରି ଆସୁଛନ୍ତି । ଆରମ୍ଭରେ ଆଦିମାନବମାନେ ଗୁମ୍ଫା ଓ ପଥର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀରେ ଦଳବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଶିକାର ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଆଁର ବ୍ୟବହାର, ପଥର ହତିଆର ତଥା ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ରକଳାର ବିକାଶ କରିଥିଲେ । ବରଫ ଯୁଗ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଜଳବାୟୁ ଉଷ୍ମ ହେବାରୁ ମଣିଷ ନଦୀକୂଳର ଉର୍ବର ମାଟି ନିକଟରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ବସବାସ କରିବା ସହ ଚାଷକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପଶୁପାଳନ ଆରମ୍ଭ କଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମିଳିମିଶି ରହିବା, ସର୍ଦ୍ଦାର ଚୟନ କରିବା, ମାଟିପାତ୍ର ନିର୍ମାଣ ତଥା ତମ୍ବା ଓ ଲୁହା ଭଳି ଧାତୁର ବ୍ୟବହାର ମାନବ ସମାଜକୁ ସଭ୍ୟତାର ପଥରେ ଆଗେଇ ନେଇଥିଲା ।