ଭାରତର ସର୍ବପୁରାତନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଋଗ୍ବେଦରେ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସାତଟି ନଦୀର ଭୂମି ବା ‘ସପ୍ତ ସିନ୍ଧବ’ କୁହାଯାଇଛି ।
ମହାଭାରତରେ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶକୁ ‘ଭାରତବର୍ଷ’ ଏବଂ ‘ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ’ ଭାବରେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି ।
‘ଭାରତବର୍ଷ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ‘ଭରତଙ୍କ ଦେଶ’, ଯାହା ଋଗ୍ବେଦର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବୈଦିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ନାମରୁ ଆସିଛି ।
‘ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ’ ଶବ୍ଦର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଜାମୁକୋଳି ଗଛର ଦ୍ୱୀପ’ ଏବଂ ଏହା ଭାରତର ଏକ ସାଧାରଣ ବୃକ୍ଷକୁ ସୂଚାଏ ।
ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ନିଜର ଶିଳାଲିପିରେ ଏହି ବିଶାଳ ଭୂଖଣ୍ଡକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ‘ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ ।
ଅଶୋକଙ୍କ ସମୟର ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଆଜିର ଭାରତ, ବାଂଲାଦେଶ, ପାକିସ୍ତାନ ଏବଂ ଆଫଗାନିସ୍ତାନର କିଛି ଅଂଶ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲା ।
ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତରରେ ଏବଂ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଶକୁ ‘ଭାରତ’ କୁହାଯାଏ ।
ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶକୁ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ସାଧାରଣତଃ ‘ଭାରତ’ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ପ୍ରାୟତଃ ‘ଭାରତମ୍’ ବୋଲି ଲେଖାଯାଏ ।
ପ୍ରାଚୀନ ତାମିଲ ସାହିତ୍ୟରେ ଭାରତର ସୀମା ଦକ୍ଷିଣର କୁମାରୀ ଅନ୍ତରୀପଠାରୁ ଉତ୍ତରର ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ।
୧୯୫୦ ମସିହାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିବା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଆମ ଦେଶକୁ ‘ଇଣ୍ଡିଆ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭାରତ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ।
ପ୍ରାଚୀନ ପାରସୀମାନେ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଭୌଗୋଳିକ ଆଧାରରେ ‘ହିନ୍ଦ’ ବା ‘ହିନ୍ଦୁ’ ବୋଲି ନାମକରଣ କରିଥିଲେ ।
ପାରସୀ ସୂତ୍ରକୁ ଭିତ୍ତି କରି ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ୍ମାନେ ଭାରତକୁ ‘ଇଣ୍ଡୋଇ’ ବା ‘ଇଣ୍ଡିକେ’ ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ ।
ପ୍ରାଚୀନ ଚୀନ୍ର ଲୋକମାନେ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ଭାରତକୁ ‘ତିଆନଜୁ’ ବା ‘ଦିବ୍ୟ ଗୃହ’ କହୁଥିଲେ ।
ଚୀନ୍ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଆନଜାଙ୍ଗ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତ ଆସି ବୌଦ୍ଧ ପାଣ୍ଡୁଲିପିଗୁଡ଼ିକୁ ସଂସ୍କୃତରୁ ଚାଇନିଜ୍ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ ।
ପ୍ରାୟ ୧୮୦୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏକ ପାର୍ସୀ ଶିଳାଲେଖରେ ପ୍ରଥମ କରି ‘ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା ।