ଆମ ଦେଶ ଭାରତ ଏକ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ଭୂମି । ଆଜି ଆମେ ଭାରତକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମା ଓ ରାଜ୍ୟ ଥିବା ଏକ ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବରେ ଜାଣୁ, ମାତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହାର ସୀମା ଓ ନାମ ବାରମ୍ବାର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା । ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ଋଗ୍ବେଦ’ରେ ଉପମହାଦେଶର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ‘ସପ୍ତ ସିନ୍ଧବ’ ବା ସାତଟି ନଦୀର ଭୂମି ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ‘ମହାଭାରତ’ ମହାକାବ୍ୟରେ କାଶ୍ମୀର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ବଙ୍ଗ, କଚ୍ଛ ଏବଂ କେରଳ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସମଗ୍ର ଉପମହାଦେଶକୁ ‘ଭାରତବର୍ଷ’ ଏବଂ ‘ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ’ ବୋଲି ନାମିତ କରାଯାଇଛି ।
‘ଭାରତବର୍ଷ’ ଶବ୍ଦଟି ଋଗ୍ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀ ‘ଭରତ’ଙ୍କ ନାମରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭରତଙ୍କ ଦେଶ । ସେହିପରି ‘ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜାମୁକୋଳି ଗଛର ଦ୍ୱୀପ । ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲିପିରେ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଏହି ନାମ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ’ରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଯେ, ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତରରେ ଏବଂ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭୂଭାଗକୁ ‘ଭାରତ’ କୁହାଯାଏ । ସେହିପରି ପ୍ରାଚୀନ ତାମିଲ ସାହିତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣର କୁମାରୀ ଅନ୍ତରୀପଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଉତ୍ତରର ହିମାଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭୂମିର ସୀମା ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ଭୌଗୋଳିକ ଜ୍ଞାନର ପରିଚୟ ଦିଏ ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଦେଶୀ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଓ ଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାରତର ନାମକରଣ କରିଥିଲେ । ପାର୍ସୀମାନେ ‘ସିନ୍ଧୁ’ ନଦୀ ଆଧାରରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ‘ହିନ୍ଦୁ’ ବା ‘ହିଦୁ’ ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ଯାହା ସେତେବେଳେ କୌଣସି ଧର୍ମ ନୁହେଁ ବରଂ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥାନକୁ ବୁଝାଉଥିଲା । ଏହାକୁ ଭିତ୍ତି କରି ଗ୍ରୀକ୍ମାନେ ‘ଇଣ୍ଡୋଇ’ ବା ‘ଇଣ୍ଡିକେ’ କହିଲେ, ଯେଉଁଥିରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ‘ଇଣ୍ଡିଆ’ ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି ଘଟିଲା । ସେହିପରି ଚୀନ୍ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଭାରତକୁ ‘ସିନ୍ଧୁ’, ‘ୟିନ୍ଧୁ’ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପବିତ୍ର ଭୂମି ଭାବେ ‘ତିଆନଜୁ’ ବୋଲି କହୁଥିଲେ । ପ୍ରାୟ ଅଠର ଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏକ ପାର୍ସୀ ଶିଳାଲେଖରେ ‘ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ’ ଶବ୍ଦର ପ୍ରଥମ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଲା ।
ଆମ ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ପ୍ରଣୀତ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଏହି ଐତିହାସିକ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ‘ଇଣ୍ଡିଆ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭାରତ’ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇଛି । ଏହିପରି ଭାବରେ ଆମ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ନାମ ପଛରେ ଏହାର ଗୌରବମୟ ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭୌଗୋଳିକ ପରିଚୟ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଛି ।