‘ବେଦ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଚାରୋଟି ପ୍ରାଚୀନ ବେଦ ହେଉଛି ଋକ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ ।
ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୌଖିକ ଭାବେ ଗାନ ଓ ଆବୃତ୍ତି ହୋଇ ଆସିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ।
ଋକ୍ବେଦର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବକ୍ତବ୍ୟ ‘ଏକଂ ସତ୍ ବିପ୍ରା ବହୁଧା ବଦନ୍ତି’ ଅନୁସାରେ ପରମ ସତ୍ୟ ଏକ, ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ସମାଜରେ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ‘ଜନ’ରେ ସଂଗଠିତ ଥିଲେ ଏବଂ ଶାସନ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ସଭା ଓ ସମିତି ଭଳି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଥିଲା ।
ଉପନିଷଦ ମୁଖ୍ୟତଃ କର୍ମ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଆତ୍ମା ଏବଂ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଥାଏ ।
କଠୋପନିଷଦରେ ବାଳକ ନଚିକେତା ଏବଂ ଯମରାଜଙ୍କ କଥୋପକଥନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତ୍ମାର ଅମରତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବୁଝାଯାଇଛି ।
ରାଜକୁମାର ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଗୌତମ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରି ବୋଧଗୟାରେ ବୋଧିବୃକ୍ଷ ତଳେ ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ବୁଦ୍ଧ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଆକର୍ଷଣ ମାନବ ଜୀବନର ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଅହିଂସା ତାଙ୍କ ବାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଥିଲା ।
‘ଜିନ୍’ ବା ଆତ୍ମବିଜେତା ଶବ୍ଦରୁ ଜୈନ ଧର୍ମର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ଏବଂ ବର୍ଦ୍ଧମାନ ମହାବୀର ଏହାର ଚତୁର୍ବିଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଥିଲେ ।
ଅହିଂସା, ଅନେକାନ୍ତବାଦ ବା ସତ୍ୟର ବହୁମୁଖୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏବଂ ଅପରିଗ୍ରହ ବା ଅନାସକ୍ତି ହେଉଛି ଜୈନ ଧର୍ମର ତିନୋଟି ପ୍ରଧାନ ନୀତି ।
କଳିଙ୍ଗର ମହାମେଘବାହନ ରାଜବଂଶର ପ୍ରତାପୀ ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳ ଜୈନ ଧର୍ମର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଶାସକ ଥିଲେ ।
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରିରେ ଖାରବେଳଙ୍କ ସମୟରେ ଜୈନ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ବିଶ୍ରାମ ଓ ଧ୍ୟାନ ନିମନ୍ତେ ପଥର କଟା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀର ପୂଜିତ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ମୂଳତଃ ଆଦିବାସୀ ଶବର ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଦେବତା ଥିଲେ, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଉଦାହରଣ ।
ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କେନ୍ଦୁଝରର ସାହସୀ ଆଦିବାସୀ ନେତା ଧରଣୀଧର ନାୟକ ବ୍ରିଟିଶ ତଥା ସାମନ୍ତବାଦୀ ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ଐତିହାସିକ ବିଦ୍ରୋହ କରିଥିଲେ ।
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଓଡ଼ିଶାରେ ଧାନ ଅମଳ ପରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଟୁସୁ ପର୍ବ ଏକ ପ୍ରମୁଖ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଜନଜାତି ଉତ୍ସବ ଅଟେ ।