ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଏକ ବିଶାଳ ବରଗଛ ସଦୃଶ, ଯାହାର ଅନେକ ଚେର ଓ ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ରହିଛି । ଏହି ସଂସ୍କୃତିର ମୂଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି ହେଉଛି ବେଦ । ଋକ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ ଭଳି ଚାରୋଟି ବେଦ ପୃଥିବୀର ପ୍ରାଚୀନତମ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଲିଖିତ ନ ହୋଇ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ମୌଖିକ ଭାବେ ମନେ ରଖାଯାଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଶ୍ରୁତି’ କୁହାଯାଏ । ବୈଦିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମୂଳ କଥା ହେଉଛି ‘ଏକଂ ସତ୍ ବିପ୍ରା ବହୁଧା ବଦନ୍ତି’, ଯାହାର ଅର୍ଥ ପରମ ସତ୍ୟ ଗୋଟିଏ କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ତାହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି । ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକରେ କର୍ମ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଶ୍ୱେତକେତୁ, ନଚିକେତା ଓ ଗାର୍ଗୀଙ୍କ ଭଳି ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସରଳ ଭାବେ ବୁଝାଯାଇଛି ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦରେ ଭାରତରେ ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଧର୍ମ ଭଳି ନୂତନ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା । ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ମାନବ ଜୀବନର ଦୁଃଖର କାରଣ ଭାବେ ଅଜ୍ଞତା ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଏବଂ ଅହିଂସା ତଥା ମନର ଶୃଙ୍ଖଳା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ । ସେହିପରି ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାରକ ବର୍ଦ୍ଧମାନ ମହାବୀର ମଧ୍ୟ ଅହିଂସା, ଅନେକାନ୍ତବାଦ (ସତ୍ୟର ଅନେକ ଦିଗ ରହିଛି) ଏବଂ ଅପରିଗ୍ରହ (ଅନାବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ସଂଗ୍ରହ ନ କରିବା) ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ । କଳିଙ୍ଗର ମହାନ ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳ ଜୈନ ଧର୍ମର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ସମୟରେ ଜୈନ ସାଧୁମାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଓ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରିରେ ପଥର କାଟି ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା ।
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିବାରେ ଆଦିବାସୀ ବା ଜନଜାତି ପରମ୍ପରାର ବିଶେଷ ଅବଦାନ ରହିଛି । ଜନଜାତି ସମାଜ ପର୍ବତ, ଗଛ, ନଦୀ ଓ ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନକୁ ପବିତ୍ର ଭାବି ପୂଜା କରିଥାଏ । ଓଡ଼ିଶାର ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ମୂଳତଃ ଶବର ଜନଜାତିଙ୍କ ଦେବତା ଥିଲେ, ଯାହା ସାଧାରଣ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଆଦିବାସୀ ବିଶ୍ୱାସର ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଏ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କେନ୍ଦୁଝରର ସାହସୀ ଆଦିବାସୀ ସଂଗ୍ରାମୀ ଧରଣୀଧର ନାୟକଙ୍କ ବିଦ୍ରୋହ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହାବ୍ୟତୀତ ଫସଲ ଅମଳ ପରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ମକର ଏବଂ ଟୁସୁ ପର୍ବ ଜନଜାତିଙ୍କ କୃଷି ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ । ଏହିପରି ଭାବେ ବୈଦିକ, ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ ଏବଂ ଜନଜାତି ପରମ୍ପରାର ମିଳନରେ ଆମ ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଭିତ୍ତି ଗଢ଼ିଉଠିଛି ।