ଭାରତର ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ତା ବା ଭଗବାନଙ୍କ ଧାରଣା ନାହିଁ ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଟୁସୁ ପର୍ବରେ ମୁଖ୍ୟତଃ କୁଡ଼ୁମି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ମହିଳାମାନେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।
କେନ୍ଦୁଝର ଅଞ୍ଚଳର ବୀର ଆଦିବାସୀ ନେତା ଧରଣୀଧର ନାୟକ ସାମନ୍ତବାଦୀ ଅତ୍ୟାଚାର ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିଦ୍ରୋହ କରିଥିଲେ ।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଅରଣ୍ୟ ବା ପାହାଡ଼ରେ ବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଜନଜାତି’ ନାମରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା ।
ଉଦୟଗିରିର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖଟି ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ଏବଂ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।
ଆଜି ମଧ୍ୟ ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ସମୁଦାୟ ୧୧୭ଟି ଗୁମ୍ଫା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ମହାମେଘବାହନ ରାଜବଂଶର ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳ ଜୈନ ଧର୍ମର ଜଣେ ମହାନ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ ।
କଠୋପନିଷଦ କାହାଣୀରେ ବାଳକ ନଚିକେତା ଯମଦେବତାଙ୍କ ଠାରୁ ବହୁତ ଧନସମ୍ପତ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ବର ମାଗିଥିଲେ ।
ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ ଋଷି ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କ ଆଲୋଚନା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।
ଜୈନ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ‘ଜିନ୍’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ବା ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରିବା ।
ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରାୟ ଅଢ଼େଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଲୁମ୍ବିନୀଠାରେ ଏକ ରାଜପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
୨୦୦୮ ମସିହାରେ ୟୁନେସ୍କୋ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣକୁ ମାନବିକତାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୌଖିକ ଐତିହ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା ।
ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଚାରି ବେଦଠାରୁ ଅଧିକ ପୁରାତନ ଅଟେ ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମେ ତାଳପତ୍ରରେ ଲେଖି ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଇଥିଲା ।
‘ବେଦ’ ଶବ୍ଦଟି ସଂସ୍କୃତ ଧାତୁ ‘ବିଦ୍’ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଜ୍ଞାନ’ ।