ପରିବାର ହେଉଛି ଆମ ସମାଜର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ମୌଳିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ କୌଣସି ନା କୌଣସି ପରିବାରରେ ବାସ କରୁ। ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପରିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ— ଯୌଥ ପରିବାର ଏବଂ ଏକକ ପରିବାର। ଯୌଥ ପରିବାରରେ ଜେଜେବାପା, ଜେଜେମା, ବାପା, ମାଆ, କକା, ଖୁଡ଼ୀ, ଭାଇ ଓ ଭଉଣୀ ଭଳି ଅନେକ ପିଢ଼ିର ସଦସ୍ୟ ଏକାଠି ସ୍ନେହରେ ରହନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଏକକ ପରିବାର କେବଳ ପିତାମାତା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥାଏ। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ରହିଛି, ଯାହା ଆମ ଆତ୍ମୀୟତା ଓ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରେମ, ଯତ୍ନ, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ସହଯୋଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ପରିବାରକୁ ଆମର ପ୍ରଥମ ବିଦ୍ୟାଳୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ପିଲାମାନେ ଅହିଂସା, ସେବା ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ଭଳି ଉତ୍ତମ ସଂସ୍କାର ଶିଖନ୍ତି। ପରିବାରର ବଡ଼ମାନେ ପିଲାଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା ସହ ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ହୋଇ ଘରକାମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି।
ଗୋଟିଏ ପରିବାର କେବଳ ନିଜ ଭିତରେ ସୀମିତ ନ ରହି ଆଖପାଖର ଲୋକଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖିଥାଏ। ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ସୂତ୍ରରେ ବନ୍ଧା ଏହିପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ସମୂହକୁ ‘ଗୋଷ୍ଠୀ’ କୁହାଯାଏ। ପର୍ବପର୍ବାଣୀ, ସାମାଜିକ ଉତ୍ସବ, କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ ତଥା ଜଳ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କାମ କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଭିଲ୍ ଗୋଷ୍ଠୀର ‘ହାଲମା’ ପରମ୍ପରା ଏହାର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତେ ମିଳିମିଶି ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ କାମ କରିଥିଲେ। ସେହିପରି ବନ୍ୟା ଓ ବାତ୍ୟା ଭଳି ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ବେଚ୍ଛାସେବୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ଭାବେ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ସହରାଞ୍ଚଳରେ ବାସିନ୍ଦା କଲ୍ୟାଣ ସଂଘ ଭଳି ସଂଗଠନ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ନିୟମ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି। ଏହାଛଡ଼ା ବିଦ୍ୟାଳୟର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଲବ୍ ଏବଂ ଖେଳକୁଦ ଦଳ ମଧ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଂଶବିଶେଷ। ସମାଜରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି, ପରିବାର ଏବଂ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପର ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ସମସ୍ତଙ୍କ ସହଯୋଗ ଓ ନିୟମ ମାନି ଚଳିବା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜ ଗଠନ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।