ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆମେ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଗୁଣନୀୟକ, ଗୁଣିତକ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ମୌଳିକ ଓ ଯୌଗିକ ସଂଖ୍ୟା ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଥାଉ। ଦୁଇ ବା ତତୋଽଧିକ ସଂଖ୍ୟାର ସମାନ ଗୁଣିତକକୁ ସାଧାରଣ ଗୁଣିତକ ଏବଂ ସମାନ ଗୁଣନୀୟକକୁ ସାଧାରଣ ଗୁଣନୀୟକ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର କେବଳ ଦୁଇଟି ମାତ୍ର ଗୁଣନୀୟକ ଥାଏ, ଯଥା ୧ ଏବଂ ସେହି ସଂଖ୍ୟା ନିଜେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୌଳିକ ସଂଖ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ୨, ୩, ୫, ୭, ୧୧ ଇତ୍ୟାଦି ମୌଳିକ ସଂଖ୍ୟା ଅଟନ୍ତି। ମନେରଖିବା କଥା ଯେ ୨ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ଯୁଗ୍ମ ମୌଳିକ ସଂଖ୍ୟା। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେଉଁ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ଦୁଇରୁ ଅଧିକ ଗୁଣନୀୟକ ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯୌଗିକ ସଂଖ୍ୟା କୁହାଯାଏ; ଯେପରିକି ୪, ୬, ୮, ୯ ଇତ୍ୟାଦି। ‘୧’ ସଂଖ୍ୟାଟି ମୌଳିକ କିମ୍ବା ଯୌଗିକ କୌଣସିଟି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମୌଳିକ ସଂଖ୍ୟା ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଗ୍ରୀକ୍ ଗଣିତଜ୍ଞ ଏରାଟୋସ୍ଥେନିସ୍ ଏକ ଚମତ୍କାର ପଦ୍ଧତି ବାହାର କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ‘ଏରାଟୋସ୍ଥେନିସ୍ଙ୍କ ଚାଲୁଣି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ୨ ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯମଜ ମୌଳିକ କୁହାଯାଏ; ଯଥା ୩ ଓ ୫ କିମ୍ବା ୧୭ ଓ ୧୯। ସେହିପରି ଯଦି ଦୁଇଟି ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ୧ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଗୁଣନୀୟକ ନ ଥାଏ, ତେବେ ସେହି ସଂଖ୍ୟା ଯୋଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ମୌଳିକ ସଂଖ୍ୟା କୁହାଯାଏ; ଯେପରିକି ୪ ଓ ୯।
୧ ଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଖ୍ୟାକୁ କେବଳ ମୌଳିକ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଗୁଣଫଳ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରେ, ଏହାକୁ ମୌଳିକ ଉତ୍ପାଦକୀକରଣ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ଗୁଣନୀୟକଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ ବଦଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଳ ସଂଖ୍ୟାର ମୌଳିକ ଉତ୍ପାଦକ ସବୁବେଳେ ସମାନ ରହନ୍ତି। ଏହି ମୌଳିକ ଉତ୍ପାଦକୀକରଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ସଂଖ୍ୟା ପରସ୍ପର ମୌଳିକ କି ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା ଅନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ କି ନୁହେଁ, ତାହା ସହଜରେ ଜାଣିହୁଏ।
ଶେଷରେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜ୍ୟତା ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ କିଛି ସରଳ ନିୟମ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି। ଯଦି କୌଣସି ସଂଖ୍ୟାର ଏକକ ଘରେ ୦, ୨, ୪, ୬ କିମ୍ବା ୮ ଥାଏ, ତେବେ ତାହା ୨ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ। ଏକକ ଘରେ ୦ କିମ୍ବା ୫ ଥିଲେ ସଂଖ୍ୟାଟି ୫ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ କେବଳ ୦ ଥିଲେ ତାହା ୧୦ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ ହୁଏ। ସେହିପରି ଯଦି କୌଣସି ସଂଖ୍ୟାର ଶେଷ ଦୁଇଟି ଅଙ୍କଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ସଂଖ୍ୟା ୪ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ମୂଳ ସଂଖ୍ୟାଟି ୪ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ ହେବ। ଅନୁରୂପ ଭାବେ ଶେଷ ତିନୋଟି ଅଙ୍କଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ସଂଖ୍ୟା ୮ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ ହେଲେ, ମୂଳ ସଂଖ୍ୟାଟି ୮ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ନିୟମ ଓ ଧାରଣା ସଂଖ୍ୟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗାଣିତିକ ସମସ୍ୟା ସହଜରେ ସମାଧାନ କରିବାରେ ବହୁତ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।