‘ଜନ୍ମଭୂମି’ କବିତାଟି ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏକ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ କବିତା । ଏହି କବିତାରେ କବି ଆମର ପବିତ୍ର ଜନ୍ମଭୂମି ଭାରତମାତାର ଅପାର ମହିମା, ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୌରବ ଗାନ କରିଛନ୍ତି । ଦେଶର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାସିନ୍ଦା ଭାରତମାତାର ସନ୍ତାନ ଅଟନ୍ତି । ତେଣୁ ଜନ୍ମଭୂମିର ଶ୍ରୀଚରଣରେ ନିଜକୁ ସମର୍ପଣ କରିବା, ତାର ଆନନ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବା ଏବଂ ଦେଶର ଦୁଃଖରେ ସମଭାଗୀ ହେବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି କବି ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ।
କବି ଭାରତମାତାର ପ୍ରାକୃତିକ ରୂପକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ମାତାର ମସ୍ତକ ବା ମୁଣ୍ଡରେ ଉଚ୍ଚ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଶୋଭା ପାଉଛି ଏବଂ ଚରଣ ତଳେ ବିଶାଳ ମହାସାଗର ବିରାଜମାନ କରିଛି । ତାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଓ ସିନ୍ଧୁ ପରି ପବିତ୍ର ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି । ମା’ର କଟି ବା ଅଣ୍ଟାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତମାଳା ଏବଂ ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ଗଙ୍ଗା ଭଳି ଅନେକ ପୁଣ୍ୟତୋୟା ନଦୀ ଅଳଙ୍କାର ପରି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି ।
ଏହି ମାଟିର ଗୌରବ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କବି ଆଲୋକପାତ କରିଛନ୍ତି । ଭାରତମାତାର କୋଳରେ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରି ମହାନ୍ ବୀର ପୁରୁଷମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ମହାକବି ବେଦବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି ଓ କାଳିଦାସ ନିଜର ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଜନ୍ମଭୂମିର ଯଶଗାନ କରିଥିଲେ । ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ପରି ମହାତ୍ମାମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ପ୍ରଚାର କରି ଜନମାନସରେ ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତିର ଭାବ ଜଗାଇଥିଲେ । ଏହା ସହିତ ସୀତା, ସାବିତ୍ରୀ, ପଦ୍ମିନୀ ଓ ଦୁର୍ଗାବତୀଙ୍କ ଭଳି ଅନେକ ସତୀ, ପତିବ୍ରତା ଓ ବୀର ନାରୀମାନେ ଏହି ମାଟିକୁ ଧନ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
ଶେଷରେ କବି ନିଜକୁ ଭାରତମାତାର ଜଣେ ଅତି ସାଧାରଣ ଓ ଅକ୍ଷମ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି ମା’ର ଚରଣ ତଳେ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଣାମ ଜଣାଇଛନ୍ତି । ଏହି କବିତାଟି ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ମାତୃଭୂମି ପ୍ରତି ଅଗାଧ ପ୍ରେମ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସେବା ମନୋଭାବ ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ଏକ ମହାନ୍ ପ୍ରେରଣା ଯୋଗାଇଥାଏ ।