ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିଶୁସାହିତ୍ୟିକ ରାମକୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦଙ୍କ ରଚିତ ‘ନୀତି-ବଚନ’ କବିତାଟି ତାଙ୍କର ଜନପ୍ରିୟ ‘ଝୁମୁକା’ କବିତା ସଂକଳନରୁ ଆନୀତ । ଏହି କବିତାରେ କବି କେତେକ ସରଳ ତଥା ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦାହରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ତଥା ସମଗ୍ର ମାନବ ସମାଜ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟବାନ ନୀତିଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ମଣିଷ କିପରି ସତ୍ମାର୍ଗରେ ଚାଲିବ, ନିଜ ଆଚରଣକୁ ସୁଧାରିବ ଏବଂ ଜୀବନରେ ଉନ୍ନତି କରିବ, ତାହା ଏଥିରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
କବି କହିଛନ୍ତି ଯେ ନିରନ୍ତର ଯତ୍ନ, ଅଧ୍ୟବସାୟ ଓ ଉଦ୍ୟମ ବଳରେ ଏହି ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଯେକୌଣସି ଅସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସାଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ । ଯେପରି କଠିନ ପାହାଡ଼ ବା ପଥରକୁ ଖୋଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଥିରୁ ମଧୁର ଜଳ ଝରିଥାଏ, ସେହିପରି ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମ କଲେ କଷ୍ଟକର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସହଜ ହୋଇଯାଏ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଖଳ ଓ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବଦା ଅନ୍ୟର ଭଲ ଗୁଣକୁ ଛାଡ଼ି କେବଳ ତ୍ରୁଟି ବା ଦୋଷ ବାଛିଥାଏ । ଯେପରି ମା’ର ସ୍ତନରେ ଅମୃତ ଭଳି କ୍ଷୀର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୋକ କେବଳ ରକ୍ତ ଶୋଷି ପିଇଥାଏ, ସେହିପରି ଦୁର୍ଜନ କେବଳ ଖରାପ କଥାକୁ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରେ । ସେହିଭଳି ମୂର୍ଖ ବ୍ୟକ୍ତି ସାଧୁସନ୍ଥଙ୍କ ଉପଦେଶର ମର୍ମ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ; ପଦ୍ମଫୁଲର ସୁମନୋହର ସୁବାସକୁ ବେଙ୍ଗ କେବେହେଲେ ଉପଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ ।
ପରାଧୀନ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଦୁଃଖପୂର୍ଣ୍ଣ । ପର ଅଧୀନରେ ରହୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଅସରନ୍ତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରିଥାଏ । ହାତୀ ଭଳି ବିରାଟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଲେ ମାହୁନ୍ତର ଛୋଟ ଅଙ୍କୁଶ ବାଡ଼ିକୁ ଭୟ କରି ଚଳେ । କବିଙ୍କ ମତରେ, ରାଜା ଦେଶ ଜୟ କରି ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବୀର ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧ ଜିତି କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରେ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ଜୟ କରିପାରେ ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ଚଳେ, ସେ ହିଁ ସଂସାରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର-ମୁକୁଟମଣି ଅଟେ ।
ସେହିପରି ରୂପ, ରଙ୍ଗ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଚମ୍ପା ଫୁଲର ବାସ୍ନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଟ ହୋଇଥିବାରୁ ଭ୍ରମର ଭୁଲରେ ମଧ୍ୟ ତା’ ପାଖକୁ ଯାଏ ନାହିଁ । ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଗ୍ରତା ବା ଗର୍ବ କାହାରିକୁ ପ୍ରିୟ କରାଏ ନାହିଁ । ପରିଶେଷରେ କବି ସଚେତନ କରିଛନ୍ତି ଯେ କୋଟିଏ ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ଗୋଟିଏ ହେଲେ ଦୋଷ ରହିଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଅମୃତ କଳସରେ ବିଷ ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିବା ଭଳି ସମସ୍ତ ଭଲ ଗୁଣକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ । ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ପରିଶ୍ରମୀ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ସ୍ୱାଧୀନଚେତା ହେବା ସହିତ ନିଜ ଚରିତ୍ରରୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରି ସଦ୍ଗୁଣୀ ହେବା ଉଚିତ ।