'ଉତ୍କଳ ସନ୍ତାନ' କବିତାଟି ଉତ୍କଳଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏକ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ଜାତୀୟତାବାଦୀ କବିତା । ଏହି କବିତାରେ କବି ଓଡ଼ିଶାର ଭବିଷ୍ୟତ ବଂଶଧର ତଥା ଉତ୍କଳର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଅଳସୁଆ ଓ ସୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରୁ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ଜଣାଇଛନ୍ତି । ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ପ୍ରାଚୀନ ଗୌରବ ଓ ବୀରତ୍ୱକୁ ମନେପକାଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଏବଂ ଦେଶପ୍ରେମ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଏହି କବିତାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ।
ଅତୀତରେ ଆମର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗୋଦାବରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜର ବିଜୟ ପତାକା ଉଡ଼ାଇଥିଲେ । ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାହସୀ ଓ ବୀର ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସେହି ବୀରମାନଙ୍କ ବଂଶଧର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଆଜିର ମଣିଷ ଭୀରୁ ଓ କାପୁରୁଷ ପାଲଟିଯାଇଛି । ନିଜ ମାତୃଭୂମିର ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନୀରବ ରହୁଛନ୍ତି । ଏହା ଦେଖି ସ୍ୱର୍ଗଧାମରେ ଥିବା ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନସ୍ତାପ ଓ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି ।
କବି କହିଛନ୍ତି ଯେ ତୋଷାମଦ କରି କେବେ ଜାତିର ମାନ ବା ସମ୍ମାନ ବଢ଼ାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ । ତୋଷାମଦିଆ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରକୃତି କୁକୁର ସହିତ ସମାନ, ଯିଏ କେବଳ ଅଇଁଠା ପତ୍ର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ରଖିଥାଏ । ସେହିପରି ସ୍ୱାର୍ଥପର ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେବେହେଲେ ଜାତିର ଉନ୍ନତି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଶାଗୁଣା ଓ ବିଲୁଆ ଯେପରି ଚିକିତ୍ସକ ହୋଇ ଶବ ବା ମୃତଦେହକୁ ଜୀବନ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ତାକୁ ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଠିକ୍ ସେହିପରି ସ୍ୱାର୍ଥପର ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ସମାଜର କ୍ଷତି କରେ । ତୋବଡ଼ା ବନ୍ଧା ଘୋଡ଼ା ଗାଡ଼ି ଟାଣି ନ ପାରିବା ଭଳି ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସାରଥି କଲେ ଜାତିରୂପକ ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥ ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରିବ ନାହିଁ ।
ଆମର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ ବୀରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଜି ସେ ଅସହାୟ ଭାବରେ ଧୂଳିରେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି । ଏଣୁ କବି ସମସ୍ତ ଉତ୍କଳବାସୀଙ୍କୁ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଭୀରୁତା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି । ନିଜର ପୂର୍ବ ଗୌରବ ଓ ସାହସକୁ ମନେପକାଇ ମାତୃଭୂମି ତଥା ନିଜ ଜାତିର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଏକଜୁଟ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଏଠାରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି ।