ଓଡ଼ିଶାର ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାରମ୍ପରିକ ଲୋକନୃତ୍ୟ ଭାବରେ ‘ଛଉନୃତ୍ୟ’ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଛି ।
ଷଢ଼େଇକଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ‘ଛଉ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମୁଖା ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ମୁଖାପିନ୍ଧା ନୃତ୍ୟକୁ ସାଧାରଣତଃ ଛଉନାଚ କୁହାଯାଇଥାଏ ।
ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଅଭ୍ୟାସ ସ୍ଥଳ ବା ‘ଛାଉଣି’ ଶବ୍ଦରୁ ‘ଛଉ’ ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବିଷୟ ଅନେକ ଗବେଷକ ମତ ଦିଅନ୍ତି ।
ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ମହାଭାଷ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା ‘ଶୌଭିକ’ ଶବ୍ଦରୁ ‘ଛଉ’ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି ବୋଲି ଡକ୍ଟର ସୁକୁମାର ସେନ୍ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ।
ବୀରପରମ୍ପରା ସହିତ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିବାରୁ ‘ବୀରରସ’ ହିଁ ଛଉନୃତ୍ୟର ପ୍ରଧାନ ତଥା ମୁଖ୍ୟ ରସ ଭାବେ ପରିଚିତ ।
ଭାରତରେ ମୟୂରଭଞ୍ଜର ଛଉ, ଷଢ଼େଇକଳାର ଛଉ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପୁରୁଲିଆ ଛଉ ଭଳି ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
କୃଷିଭିତ୍ତିକ ସଭ୍ୟତାର ପର୍ବ ଭାବରେ ଏହି ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଚୈତ୍ର ମାସର ଶେଷଭାଗରେ ମୁକ୍ତ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ପରିବେଷଣ କରାଯାଇଥାଏ ।
ପବିତ୍ର ଦଶହରା ଦିନ ଓସ୍ତାତ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ହାତରେ ‘ନାଡ଼ାବନ୍ଧା’ ବା ଲାଲ୍କନା ବାନ୍ଧି ଛଉନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ।
ଛଉନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟରେ ଚୌକବନ୍ଧା, ଧରଣ ଏବଂ ଟବ୍କା ଆଦି ଅଙ୍ଗଚାଳନା କୌଶଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
ନୃତ୍ୟାଭିନୟକୁ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିବା ପାଇଁ ଶିକ୍ଷକମାନେ କଳାକାରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ଛତିଶ ଗୋଟି ‘ଉଫିଲ୍’ ବା ଉପଲୟ ଶିଖାଇଥାନ୍ତି ।
ଛଉନାଚ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ମୂକାଭିନୟ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଥିରେ କଳାକାରମାନେ ନେପଥ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତର ତାଳେତାଳେ ଆୟାସସାଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ।
ଏହି ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ ବେଳେ ଧୁମ୍ସା, ନାଗରା, ଚଡ଼ଚଡ଼ି, ଢୋଲ ଏବଂ ମହୁରୀ ଭଳି ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବଜାଯାଇଥାଏ ।
ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଲୋକନୃତ୍ୟ ଥିବା ଛଉ ଆଜି ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଲାଭ କରିଛି ।
ଜାତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ବୃତ୍ତିର ଲୋକ ଏକାଠି ହୋଇ ଏହି ନୃତ୍ୟରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି ।
ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଥିବା ଏହି ଗଦ୍ୟାଂଶଟି ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଡକ୍ଟର କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନଙ୍କ ‘ଓଡ଼ିଆ ଲୋକସାହିତ୍ୟ ଓ ଲୋକସଂସ୍କୃତି’ ପୁସ୍ତକରୁ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଛି ।