ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସମାହାରକୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଜୈବ ବିବିଧତା କୁହାଯାଏ ।
ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ, ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପରସ୍ପର ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ ।
ଜୀବମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ, ସମାନତା ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦଳରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ ।
ଉଚ୍ଚତା ଏବଂ କାଣ୍ଡର ପ୍ରକୃତି ଆଧାରରେ ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ବୃକ୍ଷ, ବୁଦା ଏବଂ ଗୁଳ୍ମ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ଦୁର୍ବଳ କାଣ୍ଡ ଥିବା ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ତାହାକୁ ଆଶ୍ରିତ ଲତା ଏବଂ ମାଟିରେ ମାଡ଼ିଲେ ବିନା ଆଶ୍ରିତ ଲତା କୁହାଯାଏ ।
ପତ୍ରରେ ଶିରାଗୁଡ଼ିକର ସଜ୍ଜୀକରଣକୁ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାଲକ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ଅଟେ ।
ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ମୂଳ ଦେଖାଯାଏ, ଯଥା— ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ଚେର ଥିବା ପ୍ରଧାନମୂଳ ଏବଂ ସରୁ ଚେରଗୁଚ୍ଛ ଥିବା ଗୁଚ୍ଛମୂଳ ।
ଦ୍ବିବୀଜପତ୍ରୀ ଉଦ୍ଭିଦର ମଞ୍ଜିରେ ଦୁଇଟି ବୀଜପତ୍ର, ପତ୍ରରେ ଜାଲକ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ମୂଳରେ ପ୍ରଧାନମୂଳ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଏକବୀଜପତ୍ରୀ ଉଦ୍ଭିଦର ମଞ୍ଜିରେ ଗୋଟିଏ ବୀଜପତ୍ର, ପତ୍ରରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ମୂଳରେ ଗୁଚ୍ଛମୂଳ ଥାଏ ।
ପ୍ରାଣୀମାନେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚଳପ୍ରଚଳ କରିବା ପାଇଁ ଗୋଡ଼, ଡେଣା କିମ୍ବା ପକ୍ଷ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।
ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ବସବାସ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ସେମାନଙ୍କର ପରିସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ ।
ପରିସ୍ଥାନର ପ୍ରକାରଭେଦ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ସ୍ଥଳଚର, ଜଳଚର ଏବଂ ଉଭୟଚର ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ ।
କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିବେଶରେ ବଞ୍ଚି ରହିବା ପାଇଁ ଜୀବ ଶରୀରରେ ଥିବା ବିଶେଷ ଗଠନ ବା ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ଉପଯୋଜନ କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରାକୃତିକ ପରିସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହେବା ଫଳରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ ଉଜୁଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଜୈବ ବିବିଧତା ବିପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଜୈବ ବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସରକାରୀ ସ୍ତରରେ ‘ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର’ ଭଳି ଯୋଜନା ତଥା ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ବନ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଛି ।