ଆମ ଚାରିପାଖରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ କରୁଥିବା ଏହି ସବୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜୀବଙ୍କ ସମାହାରକୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଜୈବ ବିବିଧତା କୁହାଯାଏ । ପ୍ରକୃତିରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରାଣୀକୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଫଳ ଖାଇ ମଞ୍ଜି ବିଞ୍ଚିବା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦର ବଂଶ ବିସ୍ତାରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଓ କାଣ୍ଡର ଗଠନ ଅନୁସାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୁଳ୍ମ, ବୁଦା ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଦୁର୍ବଳ କାଣ୍ଡ ଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଲତା କୁହାଯାଏ । ସେହିପରି ପତ୍ରର ଶିରା ବିନ୍ୟାସ, ମୂଳର ପ୍ରକାର ଏବଂ ମଞ୍ଜିର ବୀଜପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶେଷ ସମ୍ପର୍କ ଥାଏ । ଯେଉଁ ଉଦ୍ଭିଦର ମଞ୍ଜିରେ ଗୋଟିଏ ବୀଜପତ୍ର ଥାଏ, ତାହାକୁ ଏକବୀଜପତ୍ରୀ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ପତ୍ରରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ମୂଳରେ ଗୁଚ୍ଛମୂଳ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରିକି ଘାସ, ଗହମ ଓ ମକା । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଦୁଇଟି ବୀଜପତ୍ର ଥିବା ଦ୍ୱିବୀଜପତ୍ରୀ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ପତ୍ରରେ ଜାଲକ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ମୂଳ ରହିଥାଏ; ଯେପରିକି ସୋରିଷ, ମନ୍ଦାର ଓ ଚଣା ।
ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାସ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ସେମାନଙ୍କର ପରିସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଆଧାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥଳଚର, ଜଳଚର ଓ ଉଭୟଚର ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ । ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳପ୍ରଚଳ କରିବା ପାଇଁ ଗୋଡ଼, ଡେଣା ବା ପକ୍ଷ ଭଳି ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ନିଜ ନିଜ ପରିବେଶରେ ସୁରୁଖୁରୁରେ ବଞ୍ଚି ରହିବା ପାଇଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଥିବା ବିଶେଷ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ଉପଯୋଜନ କୁହାଯାଏ । ଯେପରିକି ମରୁଭୂମିରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଓଟର ଚଉଡ଼ା ଖୁରା, କୁଜ ଏବଂ କ୍ୟାକ୍ଟସ୍ ଗଛର ମାଂସଳ କାଣ୍ଡ ଥାଏ । ସେହିପରି ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳର ପାଇନ୍ ଗଛର କୋନ୍ ଆକୃତି ଏବଂ ସମୁଦ୍ରରେ ମାଛର ଶରୀର ଗଠନ ସେମାନଙ୍କ ଉପଯୋଜନର ଉଦାହରଣ ଅଟେ ।
ଜଙ୍ଗଲ କାଟିବା ଓ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଜୈବ ବିବିଧତା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଏ । ତେଣୁ ଜୀବଜଗତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପବିତ୍ର ବନ ଭଳି ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତି ତଥା ସରକାରୀ ପ୍ରକଳ୍ପ ଜରିଆରେ ଜୈବ ବିବିଧତାର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ନିତାନ୍ତ ଜରୁରୀ ଅଟେ ।