ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଚୁମ୍ବକର ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଏବଂ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ ସରଳ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇଛି। ପୁରାତନ କାଳରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ମିଳୁଥିବା ଚୁମ୍ବକକୁ ଲୋଡେଷ୍ଟୋନ୍ କୁହାଯାଉଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମଣିଷ ନିଜ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଲୁହା ଆଦିରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର କୃତ୍ରିମ ଚୁମ୍ବକ ତିଆରି କରିଛି, ଯେପରିକି ଦଣ୍ଡ ଚୁମ୍ବକ, ଅଶ୍ଵକ୍ଷୁରାକୃତି ଚୁମ୍ବକ, ରିଂ ଚୁମ୍ବକ ଓ ଗୋଲାକାର ଚୁମ୍ବକ। ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଚୁମ୍ବକ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ; ଯଥା— ଲୁହା, ନିକେଲ୍ ଓ କୋବାଲ୍ଟ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଚୁମ୍ବକ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅ-ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ; ଯଥା— କାଠ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, କାଚ ଓ କାଗଜ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚୁମ୍ବକର ଦୁଇଟି ମେରୁ ଥାଏ— ଉତ୍ତର ମେରୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ। ଚୁମ୍ବକର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଆକର୍ଷଣ ଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଥାଏ। ଚୁମ୍ବକକୁ ଯେତେ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଲେ ମଧ୍ୟ ତହିଁରେ ସର୍ବଦା ଦୁଇଟି ଯାକ ମେରୁ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି; କେବଳ ଗୋଟିଏ ମେରୁ ଥିବା ଚୁମ୍ବକ ମିଳିବା ଅସମ୍ଭବ। ଦୁଇଟି ଚୁମ୍ବକର ସମାନ ମେରୁ ପରସ୍ପରକୁ ବିକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅସମାନ ମେରୁ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଚୁମ୍ବକର ଏହି ବିକର୍ଷଣ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କୌଣସି ଧାତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଚୁମ୍ବକ କି ନୁହେଁ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରେ।
ଏକ ଦଣ୍ଡ ଚୁମ୍ବକକୁ ସୂତାରେ ବାନ୍ଧି ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଝୁଲାଇ ରଖିଲେ ତାହା ସର୍ବଦା ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ରହେ। ଆମ ପୃଥିବୀ ନିଜେ ଏକ ବିଶାଳ ଚୁମ୍ବକ ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ଏପରି ଘଟେ। ଏହି ନିୟମକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଦିଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଚୁମ୍ବକୀୟ କମ୍ପାସ୍ ତିଆରି କରାଯାଇଛି। ପୁରାତନ କାଳରେ ଭାରତୀୟ ନାବିକମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ଦିଗ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକ ତେଲ ପାତ୍ରରେ ମାଛ ଆକୃତିର ଚୁମ୍ବକୀୟ ଲୁହା ଭସାଇ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ଯାହାକୁ ‘ମତ୍ସ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର’ କୁହାଯାଉଥିଲା।
ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ କାଠ, କାଗଜ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଓ କାଚ ଭଳି ଅ-ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଦାର୍ଥ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ। ଚୁମ୍ବକର ଶକ୍ତି ବଜାୟ ରଖିବାକୁ ହେଲେ ଏହାକୁ ଗରମ କରିବା, ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିବା କିମ୍ବା ତଳେ ପକାଇବା ଅନୁଚିତ। ଦଣ୍ଡ ଚୁମ୍ବକକୁ ସାଇତି ରଖିବା ବେଳେ ଅସମ ମେରୁଗୁଡ଼ିକୁ ପାଖାପାଖି ରଖି ମଝିରେ କାଠ ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନରମ ଲୁହା ଖଣ୍ଡ ରଖିବା ଉଚିତ।