ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ତଥା ନାଟକରେ ଭାବ ଏବଂ ରସର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ। ଜଣେ ମଣିଷର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଭାବ’ ଏବଂ କୌଣସି ଏକ ପରିସ୍ଥିତିରୁ ଉପୁଜିଥିବା ଅନୁଭବକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବାକୁ ‘ରସ’ କୁହାଯାଏ। ନାଟ୍ୟାଚାର୍ଯ୍ୟ ଭରତ ମୁନି ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର’ରେ ପ୍ରଥମେ ଆଠଗୋଟି ରସର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ରସ ମିଶି ‘ନବରସ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରସର ଅନୁଭବ ଏବଂ ପ୍ରକାଶରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ତର ବା ତୀବ୍ରତା ଦେଖାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ରୌଦ୍ର ରସରେ ସାମାନ୍ୟ କ୍ରୋଧ, ଅତିକ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରକୋପ ଭଳି ତୀବ୍ରତା ରହିଥାଏ। ସେହିପରି ହାସ୍ୟ ରସରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ।
ନାଟକ ପରିବେଷଣରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଅଭିନୟ ଶୈଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ— ‘ନାଟ୍ୟଧର୍ମୀ’ ଏବଂ ‘ଲୋକଧର୍ମୀ’। ନାଟ୍ୟଧର୍ମୀ ଶୈଳୀରେ ଚମକପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଷାକ, ନାଟକୀୟ ରୂପସଜ୍ଜା, ବୃହଦାକାର ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ସଂଳାପ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଲୋକଧର୍ମୀ ଶୈଳୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏଥିରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଚରଣ, ସାଧାରଣ ବେଶଭୂଷା ଏବଂ ନିତିଦିନିଆ ଜୀବନର ଘଟଣା ଭଳି ସରଳ ଅଭିନୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିକଳାରେ ମଧ୍ୟ ନାନାଦି ରସର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖାଯାଏ। କର୍ଣ୍ଣାଟକ ବେଲୁରର ଚେନ୍ନାକେଶବ ମନ୍ଦିରରେ ସିଂହ ସହ ଲଢ଼ୁଥିବା ଯୁବକ ସଲ୍ଲଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିରୁ ‘ବୀର ରସ’ ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁ ତଞ୍ଜାଭୁରର ବୃହଦେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରପାଳ ମୂର୍ତ୍ତିରୁ ‘ଭୟାନକ ରସ’ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥାଏ। ସେହିପରି ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଏଲିଫାଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫାର ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର ତିନୋଟି ଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣରେ ଶିଳ୍ପୀ ଜକନ୍ନଚାରୀଙ୍କ ଭଳି କାରିଗରମାନଙ୍କର ଅତୁଳନୀୟ ଭକ୍ତି, ନିଷ୍ଠା ଓ ସମର୍ପଣ ଭାବ ରହିଥିଲା, ଯାହା ଏହି କଳାକୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଯୁଗ ଯୁଗ ପାଇଁ ଅମର କରିରଖିଛି।
ନାଟକ ଶିକ୍ଷା ପିଲାମାନଙ୍କ ଭିତରେ କେବଳ ଅଭିନୟ କଳା ବିକାଶ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାବନାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ସହାନୁଭୂତି ଜାଗ୍ରତ କରେ। ଏହା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ଭାବଗତ ବୁଦ୍ଧିମତା, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ମାନସିକ ସ୍ଥିରତା ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ମନୋଭାବର ସହ ସାମ୍ନା କରିବା ହେଉଛି ନାଟ୍ୟକଳାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ।