ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଏବଂ ନୃତ୍ୟର ଏକତ୍ର ସମାହାରକୁ ସଙ୍ଗୀତ କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରାୟ ୪୦୦ ରୁ ୭୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଗୁପ୍ତଯୁଗର ଶେଷ ସମୟକୁ ଭାରତୀୟ କଳାର ସୁବର୍ଣ୍ଣଯୁଗ କୁହାଯାଏ ।
ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମୋତ୍ତର ପୁରାଣରେ ବିଭିନ୍ନ କଳା ଶୈଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି ।
ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ନୃତ୍ୟ କୌଶଳର ଜ୍ଞାନ ବିନା ଚିତ୍ରକଳା ଏବଂ ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣର ନିୟମ ବୁଝିବା ଅସମ୍ଭବ ।
ନୃତ୍ୟରେ ଶାରୀରିକ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତି ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ ।
ଶରୀରର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଭାଗକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସମଭଙ୍ଗ, ତ୍ରିଭଙ୍ଗ, ଅଭଙ୍ଗ, ଦ୍ୱିଭଙ୍ଗ ଓ ଅତିଭଙ୍ଗ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ନୃତ୍ୟଭଙ୍ଗୀ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ଆଣ୍ଠୁର ବିଭିନ୍ନ ବଙ୍କା ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦୁଇ ପାଦର ଦୂରତା ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରର ନିମ୍ନଭାଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତି ଗଠନ କରାଯାଏ ।
ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁର ଚିଦାମ୍ବରମ୍ ମନ୍ଦିର ଭଳି ପ୍ରାଚୀନ କୀର୍ତ୍ତିରେ ଚମତ୍କାର ନୃତ୍ୟଭଙ୍ଗୀ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।
ମୂର୍ତ୍ତିକଳାରେ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ପ୍ରୟୋଗ କରି ବିନା ଶବ୍ଦରେ ନିଜର ମନର ଭାବନାକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରେ ।
ଅଭିନୟ ଦର୍ପଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁସାରେ ଗୋଟିଏ ହାତରେ କରାଯାଉଥିବା ଅସଂଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ସମୁଦାୟ ୨୮ ପ୍ରକାରର ଅଟେ ।
ଅଭିନୟ ଦର୍ପଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଇଟି ହାତ ବ୍ୟବହାର କରି କରାଯାଉଥିବା ସଂଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ମୋଟ ୨୩ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ ।
ନୃତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଭିନୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଭାବ ପ୍ରବଣତା ସୃଷ୍ଟି କରି ଯାହା ଆସ୍ୱାଦନ କରାଯାଏ ତାହାକୁ ରସ କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରାଚୀନ ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମୂଳତଃ ଆଠଗୋଟି ରସ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅଭିନବ ଗୁପ୍ତ ଶାନ୍ତ ରସକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରି ଏହାକୁ ନବରସରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ ।
ନବରସ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, କରୁଣ, ରୌଦ୍ର, ବୀର, ଭୟ, ବୀଭତ୍ସ, ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ରସ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।