ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ନୃତ୍ୟର ମିଳନକୁ ସଙ୍ଗୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମୋତ୍ତର ପୁରାଣ’ ଅନୁସାରେ ନୃତ୍ୟ, ଚିତ୍ରକଳା ଓ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ କଳା ପରସ୍ପର ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ । ନୃତ୍ୟକଳା ବିଷୟରେ ଧାରଣା ନ ଥିଲେ ଚିତ୍ରକଳା ଏବଂ ଚିତ୍ରକଳା ନ ଜାଣିଲେ ମୂର୍ତ୍ତି ବା ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣର ନିୟମ ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ତାମିଲନାଡୁର ଚିଦାମ୍ବରମ୍ ମନ୍ଦିର ଓ ରାଜସ୍ଥାନର ଦିଲୱାରା ମନ୍ଦିର ଭଳି ଅନେକ ଐତିହାସିକ କୀର୍ତ୍ତିରାଜିରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୃତ୍ୟଭଙ୍ଗୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।
ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ସମୟରେ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଜ୍ୟାମିତିକ ଆକୃତି ବେଶ୍ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଆମ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗଚାଳନା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଭୁଜ, ବୃତ୍ତ, ସରଳରେଖା ଓ ବିଭିନ୍ନ କୋଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଶରୀରର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଭାଗକୁ ଚାଳନା କରି ମୁଖ୍ୟତଃ ସମଭଙ୍ଗ, ଅଭଙ୍ଗ, ଦ୍ୱିଭଙ୍ଗ, ତ୍ରିଭଙ୍ଗ ଓ ଅତିଭଙ୍ଗ ଭଳି ଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ । ସେହିପରି ଶରୀରର ନିମ୍ନଭାଗରେ ଆଣ୍ଠୁକୁ ସିଧା ରଖିବା, ଅଳ୍ପ ବଙ୍କା କରିବା, ଅଧା ବଙ୍କା କରିବା କିମ୍ବା ପାଦ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବସିବା ଭଳି କ୍ରିୟା ଏବଂ ପାଦର ଦୂରତା ଦ୍ୱାରା ନୃତ୍ୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।
ନୃତ୍ୟରେ ବିନା ଶବ୍ଦରେ ନିଜ ମନର ଭାବନା ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ‘ଅଭିନୟ ଦର୍ପଣ’ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁସାରେ ମୁଦ୍ରା ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଗୋଟିଏ ହାତରେ କରାଯାଉଥିବା ମୁଦ୍ରାକୁ ଅସଂଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମୋଟ ୨୮ ପ୍ରକାର ଅଟେ । ସେହିପରି ଦୁଇଟି ହାତ ମିଶାଇ କରାଯାଉଥିବା ମୁଦ୍ରାକୁ ସଂଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ, ଯାହା ୨୩ ପ୍ରକାର ଅଟେ । ମନ୍ଦିରର ପ୍ରାଚୀନ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିସବୁ ହସ୍ତମୁଦ୍ରାର ସୁନ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖାଯାଏ ।
ନୃତ୍ୟ ଓ ଅଭିନୟରେ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ରସର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ମୁନି ଭରତଙ୍କ ‘ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର’ରେ ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, କରୁଣ, ରୌଦ୍ର, ବୀର, ଭୟ, ବୀଭତ୍ସ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ— ଏହିପରି ଆଠଟି ରସର ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପଣ୍ଡିତ ଅଭିନବ ଗୁପ୍ତ ଏଥିରେ ‘ଶାନ୍ତ’ ରସ ଯୋଗ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମସ୍ତ ନଅଟି ରସର ସମାହାରକୁ ‘ନବରସ’ କୁହାଯାଏ । ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅନୁଭୂତି ଯଥା ଖୁସି, ଦୁଃଖ, କ୍ରୋଧ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତି ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ନଅଟି ରସର ସହଜ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଇଥାଏ ।