ଭାରତୀୟ ନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ଶରୀରର ଭାବଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ କଟି ବା ଅଣ୍ଟାର ଚାଳନା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରରେ କଟିର ବିଭିନ୍ନ ଗତିବିଧି ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଗରବା ନୃତ୍ୟରେ କଟିକୁ ମୋଡ଼ିବା, କଲବେଲିଆ ନୃତ୍ୟରେ ଏପାଖ ସେପାଖ କରିବା, ବିହୁ ଓ ଛଉ ନୃତ୍ୟରେ ଆଗପଛ ଚାଳନା ତଥା ସାପେରା ନୃତ୍ୟରେ ବୃତ୍ତାକାର ଭାବେ କଟି ଚାଳନାର ଉଦାହରଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଏହିସବୁ ଚଳନ ନୃତ୍ୟକୁ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟମୟ, ଆଭିଜାତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନମନୀୟ କରି ଗଢ଼ିତୋଳେ।
ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ-ନାଟକରେ ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ରର ରୂପାନ୍ତରଣ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିଶେଷତା। ପୂର୍ବ କାଳରେ ପୁରୁଷ ନର୍ତ୍ତକମାନେ ହିଁ ନାରୀବେଶ ଧାରଣ କରି ଅଭିନୟ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁଚିପୁଡ଼ି ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ବେଦାନ୍ତମ୍ ସତ୍ୟନାରାୟଣ ଶର୍ମା ଏହାର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉଦାହରଣ। ଓଡ଼ିଶାର ଗୋଟିପୁଅ, ତାମିଲନାଡୁ ମେଲାଟୁରର ଭାଗବତ ମେଲା ନାଟକମ୍ ଏବଂ ଆସାମର ଅଙ୍କିଆ ନାଟରେ ପୁରୁଷମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ନାରୀ ଚରିତ୍ରରେ ଅଭିନୟ କରିଆସୁଛନ୍ତି। ଆସାମର ଅଙ୍କିଆ ନାଟ ବା ଭାଓନାରେ ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ ଏବଂ ମୁଖାର ବିଶେଷ ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ମଜୁଲିର କମଳାବାରି ସତ୍ରାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହିସବୁ ପରମ୍ପରାରେ ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସାହର ସହିତ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଛନ୍ତି।
ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ନୃତ୍ୟକଳାରେ ଆଉ ଏକ ନୂତନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥିଲା। ବିଶ୍ୱକବି ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ଶାନ୍ତିନିକେତନର ବିଶ୍ୱଭାରତୀରେ ପାରମ୍ପରିକ ଶୈଳୀକୁ ନେଇ ‘ରବୀନ୍ଦ୍ର ନୃତ୍ୟ’ର ବିକାଶ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ମଞ୍ଚରେ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ। ସେହିପରି ଉଦୟ ଶଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ, ଲୋକ ଓ ଆଦିବାସୀ ନୃତ୍ୟର ସାରତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ‘କଳ୍ପନା’ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଏକ ଅତୁଳନୀୟ କୃତି ଭାବେ ପରିଚିତ।
ଏହା ସହିତ ନୃତ୍ୟ ସଂରଚନା କେବଳ ମଞ୍ଚରେ ସୀମିତ ନ ରହି ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପରଦାରେ ମଧ୍ୟ ବେଶ୍ ଲୋକପ୍ରିୟ ହୋଇଛି। ଗୁରୁ ଲଛୁ ମହାରାଜ, ଗୋପୀ କୃଷ୍ଣ ଏବଂ ବିରଜୁ ମହାରାଜଙ୍କ ଭଳି ପ୍ରବୀଣ ଗୁରୁମାନେ ସିନେମାରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ତଥା ଲୋକନୃତ୍ୟର ଚମତ୍କାର ସଂରଚନା କରିଛନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା, ଗତି, ଭ୍ରମରି ଓ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀର ପ୍ରୟୋଗ କରି ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନେ ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ନୂତନ ସୃଜନଶୀଳ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରିବେ।