ନାଟ୍ୟ ହେଉଛି ଅଭିନୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ କାହାଣୀକୁ ଜୀବନ୍ତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାର ସୁନ୍ଦର କଳା । ଏଥିରେ ନୃତ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା, ସଂଳାପ, ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର, ବେଶପୋଷାକ ଏବଂ ରୂପସଜ୍ଜା ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ନାଟକ କେବଳ ଦର୍ଶକଙ୍କ ମନୋରଞ୍ଜନ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ମନକୁ ସୁସ୍ଥ ଓ ଶାନ୍ତ ରଖିବା ସହିତ ସମାଜରେ ମଣିଷର ବ୍ୟବହାରରେ ଉନ୍ନତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘କାଳୀୟ ଦଳନ’ କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ନାଟକରେ ନୃତ୍ୟର ପ୍ରୟୋଗ ବିଷୟରେ ବୁଝାଯାଇଛି । କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀରେ ବାସ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର କାଳୀୟ ନାଗର କ୍ରୋଧ ଓ ବିଷକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ତାଙ୍କର ମଧୁର ବଂଶୀସ୍ୱନ ଏବଂ ତାଳଯୁକ୍ତ ପାଦଚାଳନା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କଲେ, ତାହା ଏଠାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ଏହି କାହାଣୀକୁ ମଞ୍ଚରେ ଅଭିନୟ କରିବା ପାଇଁ ନବରସର ଉପଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ଯେପରିକି ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ, କାଳୀୟ ପାଇଁ ରୌଦ୍ର ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ବୀର ରସର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଇଥାଏ ।
ଭାରତୀୟ ନାଟ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ଯେକୌଣସି ପରିବେଷଣ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଇଷ୍ଟଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଜଣାଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ନିଆଯାଏ । ଏଥିପାଇଁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ କିମ୍ବା ବିଘ୍ନରାଜ ଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ତୁତି ବୋଲାଯାଇ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯାହା ମନରେ ଏକାଗ୍ରତା ଆଣିଥାଏ । ସେହିପରି ନାଟକ ଶେଷରେ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇବା ସହିତ ‘ସର୍ବେ ଭବନ୍ତୁ ସୁଖିନଃ’ ଭଳି ଶାନ୍ତି ଶ୍ଳୋକ ଗାନ କରି ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁଖ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ନିରାମୟ ଜୀବନ କାମନା କରାଯାଏ ।
ନାଟ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ସଠିକ୍ ଯୋଜନା ଓ ରୂପରେଖ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏଥିରେ ୪, ୬ କିମ୍ବା ୭ ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳ, ଲୟ, ଶରୀର ଓ କଟିର ଗତିବିଧି, ଲମ୍ଫନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ହସ୍ତମୁଦ୍ରାର ସଠିକ୍ ସମନ୍ୱୟ ରହିବା ଦରକାର । ଏହା ସହିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରିତ୍ର ପାଇଁ ମୟୂରପୁଚ୍ଛ, ବଂଶୀ ଓ ଧୋତି, ନଦୀ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ନୀଳ ଓଢ଼ଣୀ ତଥା ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖା ଭଳି ଉପକରଣ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଦଳଗତ ସହଯୋଗ, ସୃଜନଶୀଳତା ଏବଂ ନିଷ୍ଠାପର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନାଟ୍ୟକଳା ସଫଳ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇଥାଏ ।