ଶାରଙ୍ଗଦେବଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ରତ୍ନାକର ଅନୁସାରେ ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ମିଳନରୁ ନାଦ ବା ସଙ୍ଗୀତାତ୍ମକ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି ।
ସଙ୍ଗୀତର ଗାୟନ ଓ ବାଦନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ମୂଳ ବା ପ୍ରଥମ ସ୍ବରକୁ ଆଧାର ସ୍ବର କୁହାଯାଏ ।
ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତରେ ସାତଗୋଟି ଶୁଦ୍ଧ, ଚାରିଗୋଟି କୋମଳ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ତୀବ୍ର ବିକୃତ ସ୍ବରକୁ ମିଶାଇ ସର୍ବମୋଟ ବାରଗୋଟି ସ୍ବର ରହିଛି ।
ସଙ୍ଗୀତର ସାତଗୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ବର ହେଉଛି ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ପଞ୍ଚମ, ଧୈବତ ଏବଂ ନିଷାଦ ।
ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସପ୍ତସ୍ବର ମୟୂର, ବଳଦ, ଛେଳି, ବଗ, କୋଇଲି, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ହାତୀ ଭଳି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଧ୍ବନିରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ।
ସ୍ବର ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ବାରା ବିଭୂଷିତ ହୋଇ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ବିଶିଷ୍ଟ ଧ୍ବନିକୁ ରାଗ କୁହାଯାଏ ।
ସଙ୍ଗୀତରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସମୟର ସଠିକ୍ ମାପ ଏବଂ ସମତା ରକ୍ଷା କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତାଳ କୁହାଯାଏ ।
ଗାୟନ, ବାଦନ ତଥା ତାଳର ଚଳନ କ୍ରିୟା ବା ଗତିକୁ ସଙ୍ଗୀତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ରାଗରେ ସ୍ବରମାନଙ୍କର ତଳୁ ଉପରକୁ ଗତିକୁ ଆରୋହଣ ଏବଂ ଉପରୁ ତଳକୁ କ୍ରମିକ ନିମ୍ନଗତିକୁ ଅବରୋହଣ କୁହାଯାଏ ।
କଣ୍ଠସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର, ଶ୍ରୁତିମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ, ସମସ୍ବରତା ଏବଂ ଗୀତିକବିତା ହେଉଛି ସଙ୍ଗୀତ ସଂରଚନାର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ ।
ଏକାଧିକ ସ୍ବର ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ସୁସଙ୍ଗତ ମିଳନରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ମନୋରମ ଧ୍ବନିକୁ ସମନ୍ବୟ ଗାୟନ ବା ସମସ୍ବରତା କୁହାଯାଏ ।
ଗୋଟିଏ ଗୀତର ଧୁନକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗାୟକ ଦଳ ଅଲଗା ଅଲଗା ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକତ୍ର ଗାଇବାକୁ କାନନ୍ ଗାୟନ କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଉଦ୍ଗାତା ଓ ଅନ୍ୟ ଋତ୍ବିଜମାନେ ସାମବେଦର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସାମଗାନ ରୂପେ ଗାନ କରୁଥିଲେ ।
ସାମଗାନର ରଚନାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଉଦ୍ଗୀଥ, ପ୍ରତିହାର, ଉପଦ୍ରବ ଏବଂ ନିଧନ ନାମକ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ପ୍ରାଚୀନ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ ସମାରୋହରେ ଯଜମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶତତନ୍ତ୍ରୀ ବୀଣା ବାଦନ କରି ସାମଗାନର ମର୍ଯ୍ୟାଦାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଗାନ କରୁଥିଲେ ।