ଏକାଧିକ ସ୍ବରର ସୁସଙ୍ଗତ ମିଶ୍ରଣରେ ଯେଉଁ ମନୋରମ ଗାୟନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ସମସ୍ବରତା’ କୁହାଯାଏ ।
ସାମଗାନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପରିଚୟ ବା ପ୍ରସ୍ତାବ ଅଂଶଟି ‘ଉଦ୍ଗାତା’ଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ।
ସଙ୍ଗୀତରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ବାରଗୋଟି ସ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ‘ମାଁ’ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ତୀବ୍ର ବିକୃତ ସ୍ବର ।
ବୈଦିକ ସମାରୋହରେ ସାମଗାନ ସମୟରେ ଯଜମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମୃଦଙ୍ଗ ବାଦନ କରୁଥିଲେ ।
ସାମଗାନର ଶେଷଭାଗକୁ ‘ନିଧନ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଋତ୍ବିଜ ମିଳିତ ଭାବରେ ଏକସ୍ବରରେ ଗାନ କରନ୍ତି ।
ସାମବେଦର ମୁଖ୍ୟ ଋତ୍ବିଜ ତଥା ଗାୟକଙ୍କୁ ‘ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା’ କୁହାଯାଏ ।
ସାମଗାନର ରଚନାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଉଦ୍ଗୀଥ, ପ୍ରତିହାର, ଉପଦ୍ରବ ଏବଂ ନିଧନ ନାମକ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
‘କାନନ୍’ ଗାୟନ ପଦ୍ଧତିରେ ସମସ୍ତ ଗାୟକ ଦଳ ଏକାସଙ୍ଗରେ ଏକା ସମୟରେ ଗୀତ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ।
ଗାୟନ, ବାଦନ ଓ ତାଳର ଚଳନ କ୍ରିୟାକୁ ‘ଲୟ’ କୁହାଯାଏ ।
ସପ୍ତ ସ୍ବର ମଧ୍ୟରୁ ‘ପଞ୍ଚମ’ (ପା) ସ୍ବରଟି ହାତୀଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ।
ସଙ୍ଗୀତରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସମୟକୁ ଯାହାଦ୍ବାରା ମପାଯାଏ ବା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ତାଳ’ କୁହାଯାଏ ।
ରାଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ସ୍ବରଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମଶଃ ନିମ୍ନଗତିକୁ ‘ଆରୋହଣ’ କୁହାଯାଏ ।
ସଙ୍ଗୀତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ‘ଷଡ୍ଜ’ ବା ‘ସା’ ସ୍ବରଟି ମୟୂରର ଡାକରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ।
ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତରେ ସର୍ବମୋଟ ଦଶଗୋଟି ସ୍ବର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।
ସଙ୍ଗୀତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିର ସଂଯୋଗରୁ 'ନାଦ' ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।