ଭାରତୀୟ ପରିବେଷଣ କଳାରେ ଗାୟନ ଓ ବାଦନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିବା ଭାବ ବା ଆବେଗକୁ 'ରସ' କୁହାଯାଏ ।
ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରଙ୍କ ‘ଅଭିନୟ ଦର୍ପଣ’ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରୋତା ଓ ଦର୍ଶକ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଭଳି କଳାକାରଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂରଣ କରିଥାନ୍ତି ।
ଶବ୍ଦ, ସ୍ୱର ଏବଂ ତାଳର ସୁନ୍ଦର ସଂଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭକ୍ତି ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରାଯାଇଥାଏ ।
ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଛତିଶା ନିଯୋଗ ସେବାରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଭକ୍ତି ସଙ୍ଗୀତର ଏକ ମହାନ ପରମ୍ପରା ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଛି ।
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସେବାରେ ଭକ୍ତି ସଙ୍ଗୀତ ଗାଉଥିବା ସେବକଙ୍କୁ 'ଗାଉଣୀ' ଏବଂ ବୀଣା ବଜାଉଥିବା ସେବକଙ୍କୁ 'ବୀଣାକାର' କୁହାଯାଏ ।
ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବାରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ବଜାଉଥିବା ସେବକଙ୍କୁ 'ମାଦେଳୀ' ଏବଂ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ସେବିକାମାନଙ୍କୁ 'ସଂପ୍ରଦା' କୁହାଯାଏ ।
କବି ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସଙ୍କ ରଚିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭଜନ ‘ଜଗବନ୍ଧୁ ପରି ଜଣେ ସାମନ୍ତ ନାହିଁ ନାହିଁ ତ’ ଆଦିତାଳାରେ ଆଧାରିତ ।
କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଜଣାଶୁଣା ‘ସର୍ପ ଜଣାଣ’ ତ୍ରିପଟା ତାଳରେ ଗାନ କରାଯାଏ ।
ଓଡ଼ିଶାର ବିଶିଷ୍ଟ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଭିକାରୀ ବଳଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ ଗାୟନ ପାଇଁ 'ଭଜନ ସମ୍ରାଟ' କୁହାଯାଏ ।
ଶିଖ୍ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମପୀଠ ଗୁରୁଦ୍ୱାରରେ ଗାନ କରାଯାଉଥିବା ସଙ୍ଗୀତମୟ ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ‘ଶବଦ’ କୁହାଯାଏ ।
ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଭାଷାରେ ରଚିତ ପ୍ରାର୍ଥନା ‘ଲବ ପେ ଆତି ହେ ଦୁଆ’ ଏକ ଭକ୍ତିମୂଳକ ତଥା ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ ସଙ୍ଗୀତ ଅଟେ ।
କୌଣସି ବିଷୟ ବା ସଙ୍ଗୀତକୁ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଶୁଣି ବୁଝିବାର ପଦ୍ଧତିକୁ 'ସକ୍ରିୟ ଶ୍ରବଣ' କୁହାଯାଏ ।
ଭାରତରେ ପୋୱାଡ଼ା, କାଉଡ଼ କଥା ଏବଂ ଆଲ୍ହା-ଉଦଲ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାରମ୍ପରିକ ସଙ୍ଗୀତମୟ କାହାଣୀ ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି ।
ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ନୀତି-୨୦୨୦ ଅନୁସାରେ କଳା ସମନ୍ୱୟ ପଦ୍ଧତି ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ ।
ପଣ୍ଡିତ ହରିପ୍ରସାଦ ଚୌରାସିଆ, ପଣ୍ଡିତ ରବିଶଙ୍କର ଓ ଡକ୍ଟର ଏଲ୍. ସୁବ୍ରମଣ୍ୟମ୍ ଭାରତୀୟ ବାଦ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତର ପ୍ରମୁଖ ସାଧକ ଅଟନ୍ତି ।