ସଙ୍ଗୀତ ହେଉଛି ମନର ଭାବନା ଏବଂ ଆବେଗ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ମାଧ୍ୟମ। ଗାୟନ ସହିତ ମଧୁର ସ୍ୱର ଏବଂ ତାଳବାଦ୍ୟର ସମନ୍ୱୟ ଘଟିଲେ ତାହା ଶ୍ରୋତା ଓ କଳାକାର ଉଭୟଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିଶେଷ ଭାବନା ଜାଗ୍ରତ କରେ। ଭାରତୀୟ ପରିବେଷଣ କଳାରେ ଏହି ପ୍ରକାଶିତ ଭାବ ବା ଆବେଗକୁ ‘ରସ’ କୁହାଯାଏ। ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ଅଭିନୟ ଦର୍ପଣ’ରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଯେ, ଶ୍ରୋତା ଓ ଦର୍ଶକମାନେ ଏକ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଭଳି, ଯେଉଁମାନେ କଳାକାରର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଇଚ୍ଛା ଓ ସାଧନାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାନ୍ତି।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭକ୍ତି ସଙ୍ଗୀତ ସମ୍ପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଲୋକମାନେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜର ଆତ୍ମନିବେଦନ କରିବା ପାଇଁ ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଶୈଳୀର ପ୍ରାର୍ଥନା ଗାନ କରନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶାରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଛତିଶା ନିଯୋଗ ସେବାରୁ ଭକ୍ତି ସଙ୍ଗୀତର ଏକ ମହାନ ପରମ୍ପରା ଗଢ଼ିଉଠିଛି। ଏଥିରେ ଗାଉଣୀ, ବୀଣାକାର, ମାଦେଳୀ ଏବଂ ସଂପ୍ରଦା ଭଳି ସେବକମାନେ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବା କରିଥାନ୍ତି। ଭକ୍ତକବି ଜୟଦେବ, ସାଲବେଗ, ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ ଏବଂ କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥଙ୍କ ଭଳି ବହୁ ବିଶିଷ୍ଟ କବିଙ୍କ ଭଜନ ଓ ଜଣାଣ ଓଡ଼ିଆ ଜନମାନସକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ବିଭୋର କରି ରଖିଛି। କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ଶିଖ୍ ଧର୍ମର ‘ଶବଦ’ ଏବଂ ଉର୍ଦ୍ଦୁ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୀତ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭକ୍ତିର ଏକତାକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ସଙ୍ଗୀତ ମାଧ୍ୟମରେ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ସୃଜନଶୀଳତାର ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବୁଝାଯାଇଛି। କୌଣସି ଚିତ୍ର ବା ରାଗମାଳା ଚିତ୍ରକଳା ଦେଖି ତାହା ଉପରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ପଦ ରଚନା କରି ଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ନୂତନ କଳ୍ପନାଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ସେହିପରି ଇତିହାସର ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା ବା ଶାସକମାନଙ୍କ କାହାଣୀକୁ ନେଇ ସଙ୍ଗୀତ ରୂପ ଦିଆଯାଇପାରେ। ଭାରତରେ ପୋୱାଡ଼ା, କାଉଡ଼ କଥା ଏବଂ ଆଲ୍ହା-ଉଦଲ ଭଳି ଅନେକ ସଙ୍ଗୀତମୟ କାହାଣୀ ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି। ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ‘କଳା ସମନ୍ୱୟ’ ପଦ୍ଧତି ଶିକ୍ଷାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କରିଥାଏ।
ଶେଷରେ, ସଙ୍ଗୀତକୁ ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଶୁଣିବା ବା ‘ସକ୍ରିୟ ଶ୍ରବଣ’ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ମନଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ତାର ସ୍ୱର ସଂଯୋଜନା, ତାଳ, ମାତ୍ରା ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବନାକୁ ସହଜରେ ବୁଝିହୁଏ। ଏହା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମନରେ କଳାତ୍ମକ ରୁଚି ଏବଂ ସୃଜନଶୀଳତାର ବିକାଶ ଘଟାଇଥାଏ।