ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ମୂଳ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ସାମବେଦ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସାମବେଦର ଗାନ ଉଦାତ୍ତ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଓ ସ୍ଵରିତ ଭଳି ତିନୋଟି ସ୍ଵରରେ କରାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିକଶିତ ହୋଇ ସାତଗୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଵର— ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ପଞ୍ଚମ, ଧୈବତ ଏବଂ ନିଷାଦରେ ପରିଣତ ହେଲା । ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶୈଳୀ ପ୍ରଚଳିତ, ଯଥା— ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ, ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣାଟକୀ ସଙ୍ଗୀତ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏହି ତିନୋଟି ପଦ୍ଧତିର ରାଗ ଓ ତାଳ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ।
କର୍ଣ୍ଣାଟକୀ ସଙ୍ଗୀତରେ ଧ୍ରୁବ, ମଠ୍ୟ, ରୂପକ, ଝମ୍ପା, ତ୍ରିପଟା, ଅଟ ଓ ଏକତାଳ ନାମକ ସାତଗୋଟି ମୁଖ୍ୟ ତାଳ ରହିଛି । ଏହି ତାଳଗୁଡ଼ିକର ଗତି ଲଘୁ, ଦ୍ରୁତମ୍ ଓ ଅନୁଦ୍ରୁତମ୍ ନାମକ ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ । ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ସଙ୍ଗୀତ ରଚନାକୁ 'କୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେହିପରି ଆମ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତରେ ଏକତାଳି, ଖେମଟା, ରୂପକ, ତ୍ରିପଟା, ଝମ୍ପା, ଯତି ଆଦିକୁ ମିଶାଇ ମୋଟ ଏଗାରଗୋଟି ତାଳ ପ୍ରଚଳିତ । ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତରେ ଗାନ କରାଯାଉଥିବା ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ 'ପ୍ରବନ୍ଧ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଧ୍ରୁବପଦାଙ୍ଗ, ରାଗାଙ୍ଗ, ଭାବାଙ୍ଗ ଓ ନାଟ୍ୟାଙ୍ଗ ଭେଦରେ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ଵଭାବକବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କ 'ତପସ୍ଵିନୀ' କାବ୍ୟର ଛାନ୍ଦ ଏବଂ କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥଙ୍କ 'କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ରାନନ୍ଦ ଚମ୍ପୂ' ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋକପ୍ରିୟ । ଚମ୍ପୂରେ ଓଡ଼ିଆ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର 'କ' ଠାରୁ 'କ୍ଷ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୩୪ ଗୋଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ନେଇ ଗୀତ ରଚିତ ହୋଇଛି ।
ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ସଙ୍ଗୀତରେ ମୋଟ ବାରଗୋଟି ସ୍ଵର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସାତଟି ଶୁଦ୍ଧ, ଚାରିଟି କୋମଳ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ତୀବ୍ର ସ୍ଵର ଥାଏ । ଏଥିରେ ଝପତାଳ, ରୂପକ ଏବଂ ଏକତାଳ ପରି ଅନେକ ତାଳ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ସମୟ ଚକ୍ର ଅନୁସାରେ ଦିନ ଓ ରାତିର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରାଗ ଗାନ କରାଯାଏ; ଯେପରିକି ଭୈରବୀ ରାଗ ପ୍ରାତଃକାଳରେ ଗାନ କରିବାର ନିୟମ ରହିଛି ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇଜଣ ମହାନ ବାଦ୍ୟଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଅବଦାନ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ବିଶ୍ଵପ୍ରସିଦ୍ଧ ତବଲା ବାଦକ ଉସ୍ତାଦ ଜାକିର୍ ହୁସେନ୍ ନିଜ ଅସାଧାରଣ ବାଦନ ପାଇଁ ପଦ୍ମବିଭୂଷଣ ଓ ତିନିଥର ଗ୍ରାମୀ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ରଘୁରାଜପୁରର ବିଶିଷ୍ଟ ମର୍ଦ୍ଦଳ ଗୁରୁ ବନମାଳୀ ମହାରଣା ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମର୍ଦ୍ଦଳ ବାଦନକୁ ଦେଶବିଦେଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରାଇ କେନ୍ଦ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ପାଇଥିଲେ ।