ଭାରତ ପୃଥିବୀର ଏକ ବିଶାଳ ତଥା ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତର ଦେଶ । ନିଜର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଏହା ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ ଗଠନ କରିଛି । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆମ ଦେଶର ବିବିଧ ଭୌଗୋଳିକ ବିଶେଷତା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଭାରତର ଉତ୍ତରରେ ପ୍ରାଚୀର ଭଳି ଠିଆ ହୋଇଥିବା ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ସ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଏସିଆର ଜଳଦୁର୍ଗ’ କୁହାଯାଏ । ହିମାଳୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ସମାନ୍ତରାଳ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ, ଯଥା— ହିମାଦ୍ରୀ, ହିମାଚଳ ଓ ଶିୱାଲିକ୍ । ଏହି ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ଲାଦାଖ ନାମକ ଏକ ଶୀତଳ ମରୁଭୂମି ରହିଛି, ଯାହାର ଭୂରୂପ ଚନ୍ଦ୍ରପୃଷ୍ଠ ସହିତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରଖୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଚନ୍ଦ୍ରଭୂମି’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣରେ ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଣାଯାଇଥିବା ଉର୍ବର ପଟୁମାଟିରେ ବିଶାଳ ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି ଗଠିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ କୃଷି, ପରିବହନ ଓ ଜନବସତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁକୂଳ । ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଉତ୍ତପ୍ତ ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବାଲୁକା ସ୍ତୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଏବଂ ସେଠାକାର ଅଧିବାସୀମାନେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ‘ଟନ୍କା ବା କୁଣ୍ଡ’ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ମରୁଭୂମିର ପୂର୍ବ ପଟେ ପ୍ରାଚୀନ ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ରହିଛି, ଯାହା ମରୁଭୂମିର ପ୍ରସାରଣକୁ ରୋକିବା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଯୋଗାଇଥାଏ ।
ଦେଶର ମଧ୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ତିନିପଟେ ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଥିବା ତ୍ରିକୋଣାକାର ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି ରହିଛି । ଏହାର ପଶ୍ଚିମରେ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ପୂର୍ବରେ ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ମାଳଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ, ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ, ମନୋରମ ଜଳପ୍ରପାତ ଓ ଅନେକ ଜନଜାତିଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ଅଟେ । ଭାରତର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ପଶ୍ଚିମ ଓ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଭୂମି ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀ ଆଦି ନଦୀର ଉର୍ବର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ତଥା ଚିଲିକା ଭଳି ଉପହ୍ରଦ ଦେଖାଯାଏ ।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଆରବ ସାଗରରେ ପ୍ରବାଳ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ରହିଛି । ଆଣ୍ଡାମାନର ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପରେ ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ଜୀବନ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଅବସ୍ଥିତ । ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଗଙ୍ଗା-ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁନ୍ଦରବନ ହେନ୍ତାଳବନ ରହିଛି । ସେହିପରି ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମେଘାଳୟ ମାଳଭୂମି ଏହାର ପ୍ରବଳ ବୃଷ୍ଟିପାତ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଗ୍ରାମ ‘ମାଓଲିନୋଙ୍ଗ’ ଏବଂ ଗଛର ଚେରରେ ନିର୍ମିତ ‘ଜୀବନ୍ତ ଚେର ସେତୁ’ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । ଏହି ସମସ୍ତ ବିବିଧ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଭାରତର ଜଳବାୟୁ, ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛି ।