ଟଙ୍କା ବା ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବହାର ନ କରି ସିଧାସଳଖ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବଦଳ ବା ଦ୍ରବ୍ୟ ବିନିମୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଲୋକମାନେ କଉଡ଼ି, ଲୁଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଧୂଆଁପତ୍ର ଏବଂ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବିନିମୟର ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।
ଦୁଇଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ପରସ୍ପର ପାଖରେ ଥିବା ସାମଗ୍ରୀକୁ ପରସ୍ପରର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଅଦଳବଦଳ କରିବାକୁ ଚାହିଦାର ଦ୍ୱୈତ ସଂଯୋଗ କୁହାଯାଏ।
ମୂଲ୍ୟର ସାଧାରଣ ମାପକ, ବିଭାଜନ କ୍ଷମତା, ସହଜ ବହନ ଯୋଗ୍ୟତା ଏବଂ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱର ଅଭାବ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିନିମୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟା ଥିଲା।
ଆସାମର ମୋରିଗାଓଁ ଜିଲ୍ଲାରେ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୁନ୍ବିଲ୍ ମେଳାରେ ପାରମ୍ପରିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିନିମୟ ପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି।
ମୁଦ୍ରା ବିନିମୟର ଏକ ସାଧାରଣ ମାଧ୍ୟମ, ମୂଲ୍ୟର ପରିମାପକ, ସଞ୍ଚୟର ସାଧନ ତଥା ବାକି ଦେୟ ପ୍ରଦାନର ଏକ ମାନକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସୁନା, ରୂପା ଓ ତମ୍ବାରେ ନିର୍ମିତ ଧାତବ ମୁଦ୍ରାକୁ କାର୍ଷାପଣ ବା ସଂକ୍ଷେପରେ ପଣ କୁହାଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରାଚୀନ ଧାତବ ମୁଦ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରାଜା, ଦେବଦେବୀ, ପଶୁପକ୍ଷୀ ତଥା ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତୀକ ବା ରୂପ ଖୋଦିତ ହେଉଥିଲା।
ପ୍ରାଚୀନ ମୁଦ୍ରା ‘ପଣ’ ଶବ୍ଦଟି ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ ଓ ମାଲାୟାଲମ ଭାଷାରେ ‘ପଣମ୍’ ଏବଂ କନ୍ନଡ଼ ଭାଷାରେ ‘ହଣ’ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ତାମିଲନାଡୁର ପୁଦୁକୋଟ୍ଟାଇରୁ ରୋମର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା ମିଳିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସମୃଦ୍ଧ ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚନା ମିଳେ।
ପୂର୍ବ କାଳରେ ଭାରତୀୟ ଏକ ଟଙ୍କାକୁ ଷୋହଳ ଅଣାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟର ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଉଥିଲା।
ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୨୦୧୦ ମସିହାରେ ସ୍ୱୀକୃତ ‘₹’ ସଙ୍କେତଟି ଦେବନାଗରୀ ‘ରା’ ଏବଂ ରୋମାନ ‘R’ ଅକ୍ଷରର ଏକ ସମ୍ମିଶ୍ରଣ।
ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଥମେ ଚୀନ ଦେଶରେ ଏବଂ ଭାରତରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କାଗଜ ମୁଦ୍ରା ବା ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଭାରତରେ କାଗଜ ନୋଟ୍ ଛାପିବା ଏବଂ ବଜାରରେ ବିତରଣ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ହିଁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ଅନୁମୋଦିତ ସଂସ୍ଥା।
ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ କାଗଜ ନୋଟ୍ ବଦଳରେ କାର୍ଡ଼, ୟୁପିଆଇ ଏବଂ QR କୋଡ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ବା ଡିଜିଟାଲ ମୁଦ୍ରା କାରବାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।