କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଗ ବା ପାଣିପାଗ କୁହାଯାଏ। ପୃଥିବୀକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ରହିଥିବା ଗ୍ୟାସୀୟ ସ୍ତରକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସର୍ବନିମ୍ନ ସ୍ତର ‘ଟ୍ରୋପୋଷିଅର’ରେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତ ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ସ୍ତରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପାଣିପାଗ ସମ୍ପର୍କିତ ଘଟଣାବଳୀ ଘଟିଥାଏ। ପାଗକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମେ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚୋଟି ଉପାଦାନ ଉପରେ ନଜର ରଖିଥାଉ; ଯଥା— ତାପମାତ୍ରା, ବର୍ଷଣ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପ, ପବନ ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ରତା।
ଏହି ସବୁ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ମାପିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ବାୟୁମଣ୍ଡଳ କେତେ ଗରମ ବା ଥଣ୍ଡା, ତାହା ଥର୍ମୋମିଟର ଦ୍ଵାରା ସେଲ୍ସିୟସ୍ କିମ୍ବା ଫାରେନ୍ହାଇଟ୍ରେ ମପାଯାଏ। ଆକାଶରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ବୃଷ୍ଟିପାତ, ତୁଷାରପାତ ବା କୁଆପଥର ଆଦିର ପରିମାଣକୁ ‘ରେନ୍ ଗଜ୍’ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ମିଲିମିଟର ଏକକରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ। ଭୂପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ବାୟୁର ଓଜନ ବା ଚାପକୁ ‘ବାରୋମିଟର’ ଦ୍ଵାରା ମିଲିବାର ଏକକରେ ମପାଯାଇଥାଏ। ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ପାହାଡ଼ ଉପରକୁ ଗଲେ ବାୟୁଚାପ କମିଯାଏ। ବାୟୁଚାପ ହଠାତ୍ ଅତି ମାତ୍ରାରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ତାହାକୁ ‘ଲଘୁଚାପ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବାତ୍ୟାର ରୂପ ନିଏ। ଗତିଶୀଳ ବାୟୁକୁ ପବନ କୁହାଯାଏ। ପବନର ଦିଗ ଜାଣିବା ପାଇଁ ‘ଉଇଣ୍ଡଭେନ୍’ ବା ଦିଗବାରେଣୀ ଏବଂ ଏହାର ବେଗ ମାପିବା ପାଇଁ ‘ଆନିମୋମିଟର’ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ବାୟୁରେ ଥିବା ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପର ପରିମାଣକୁ ଆର୍ଦ୍ରତା କୁହାଯାଏ, ଯାହା ‘ହାଇଗ୍ରୋମିଟର’ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ଵାରା ଆପେକ୍ଷିକ ଆର୍ଦ୍ରତା ଭାବେ ଶତକଡ଼ାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମଣିଷ ପିମ୍ପୁଡ଼ିଙ୍କ ଗତିବିଧି, ବେଙ୍ଗର ରଡ଼ି ଓ ପାଇନ୍ ଫଳ ଭଳି ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ସଙ୍କେତରୁ ପାଗର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିଆସୁଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ର ତଥା ଆଧୁନିକ ସ୍ଵୟଂଚାଳିତ ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଲାଗିଥିବା ସେନ୍ସର ସାହାଯ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିନା ଅତି ସଠିକ୍ ଭାବେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉଛି। ଭାରତ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ପାଗର ଆଗୁଆ ସୂଚନା ବା ପୂର୍ବାନୁମାନ ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ସବୁଜ, ହଳଦିଆ, କମଳା ଓ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ସତର୍କତା ଜାରି କରେ। ଏହି ସଠିକ୍ ପୂର୍ବାନୁମାନ ଯୋଗୁଁ ବନ୍ୟା, ବାତ୍ୟା, ମରୁଡ଼ି ଓ ପ୍ରବଳ ଗ୍ରୀଷ୍ମପ୍ରବାହ ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ସାମ୍ନା କରିବା ସହଜ ହୁଏ ଏବଂ କୃଷକ, ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଧନଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇପାରେ।