କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନର ଦୈନନ୍ଦିନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଗ ଏବଂ ବହୁବର୍ଷର ହାରାହାରି ପାଣିପାଗକୁ ଜଳବାୟୁ କୁହାଯାଏ।
ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମଣ କରିବା କାରଣରୁ ଭାରତରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଛଅଗୋଟି ଋତୁର ପୁନରାଗମନ ଘଟିଥାଏ।
ଅକ୍ଷାଂଶ, ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ଉଚ୍ଚତା, ସମୁଦ୍ର ନିକଟତା, ପବନ ଓ ଭୂ-ଆକୃତି ହେଉଛି ଜଳବାୟୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ପ୍ରମୁଖ ନିୟାମକ।
ବିଷୁବରେଖାରେ ସୌରରଶ୍ମି ଲମ୍ବ ଭାବରେ ଏବଂ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ତୀର୍ଯ୍ୟକ ଭାବରେ ପଡ଼ୁଥିବାରୁ ଅକ୍ଷାଂଶ ବୃଦ୍ଧି ସହ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ପାଏ।
ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ବାୟୁର ଘନତା ଓ ବାୟୁଚାପ କମିବା ଫଳରେ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳର ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ।
ସମୁଦ୍ର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମଶୀତୋଷ୍ଣ ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଭାଗରେ ଚରମ ଭାବାପନ୍ନ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ।
କୌଣସି ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ଅଲଗା ଥିବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜଳବାୟୁକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ କୁହାଯାଏ।
‘ମୌସୁମୀ’ ଶବ୍ଦଟି ଆରବୀୟ ଶବ୍ଦ ‘ମୌସମ୍’ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଋତୁ।
ସ୍ଥଳଭାଗ ଓ ଜଳଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତାପ ଗ୍ରହଣ ତଥା ହ୍ରାସର ତାରତମ୍ୟ ହେତୁ ସୃଷ୍ଟ ଚାପ ପାର୍ଥକ୍ୟରୁ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳୀନ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ପ୍ରଭାବରେ ଭାରତରେ ସର୍ବାଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଶୀତଦିନେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ବହିଥାଏ।
ମେଘାଳୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମାଓସିନ୍ରାମ ସ୍ଥାନଟି ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଗଠିତ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରଶମନ ବଳ ବା ଏନ୍.ଡି.ଆର୍.ଏଫ୍.ର ଏକ ବାଟାଲିୟନ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଣ୍ଡଳିଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟ ଗଭୀର ଅବପାତ ବାତ୍ୟାର ରୂପ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ଏହାର ଶାନ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳକୁ ବାତ୍ୟାର ଚକ୍ଷୁ କୁହାଯାଏ।
ଉଚ୍ଚ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ହିମବାହ ସୃଷ୍ଟ ହ୍ରଦର ଶିଳା ଓ ବରଫ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଘଟଣାକୁ ହିମ ବିସ୍ଫୋଟ କୁହାଯାଏ।
ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନର ଦହନ ଯୋଗୁଁ ସବୁଜ ଗୃହ ଗ୍ୟାସ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ବିଶ୍ୱ ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିବା ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ।