ପ୍ରତିଦିନ ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅବସ୍ଥା ଯଥା ଖରା, ବର୍ଷା, କୁହୁଡ଼ି, ଥଣ୍ଡା ଓ ପବନର ଗତିକୁ ‘ପାଗ’ କୁହାଯାଏ। ପାଗ ସର୍ବଦା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ହୋଇଥିବା ବେଳେ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ବହୁବର୍ଷର (ପ୍ରାୟ ତିରିଶ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟର) ହାରାହାରି ପାଣିପାଗର ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଜଳବାୟୁ’ କୁହାଯାଏ। ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ପରିକ୍ରମଣ କରିବା ଯୋଗୁଁ ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ। ଆମ ଦେଶରେ ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ, ହେମନ୍ତ ଓ ଶୀତ ଭଳି ଛଅଗୋଟି ଋତୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ଋତୁଗୁଡ଼ିକ ଆମର ଜୀବନଧାରଣ, ଖାଦ୍ୟପେୟ, ପୋଷାକପତ୍ର ଏବଂ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ।
ଭାରତ ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଜଳବାୟୁର ବିବିଧତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ହିମାଳୟର ଉଚ୍ଚ ଭାଗରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଥଣ୍ଡା ଓ ଆଲପାଇନ୍ ଜଳବାୟୁ ଥିବାବେଳେ ରାଜସ୍ଥାନର ଥର ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ ଅତି ଶୁଷ୍କ ଓ ଗରମ ଅଟେ। ଉତ୍ତର ସମତଳ ଭୂମିରେ ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଏବଂ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମଶୀତୋଷ୍ଣ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁକୁ ବିଷୁବରେଖାଠାରୁ ଥିବା ଦୂରତା ବା ଅକ୍ଷାଂଶ, ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ଉଚ୍ଚତା, ସମୁଦ୍ରର ନିକଟତା, ପ୍ରବାହିତ ପବନ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଭୂ-ଆକୃତି ଆଦି ମୁଖ୍ୟ ନିୟାମକଗୁଡ଼ିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି।
ଭାରତୀୟ ଜଳବାୟୁର ପ୍ରମୁଖ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ମୌସୁମୀ ବାୟୁ। ଆରବୀ ଶବ୍ଦ ‘ମୌସମ୍’ରୁ ଏହାର ସୃଷ୍ଟି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଋତୁ। ସ୍ଥଳଭାଗ ଓ ଜଳଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତାପ ଏବଂ ବାୟୁଚାପର ତାରତମ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଏହି ବାୟୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ପରେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଆସୁଥିବା ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ସାରା ଭାରତରେ ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା କରାଏ। ମେଘାଳୟର ମାଓସିନ୍ରାମ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ। ଆମ ଦେଶର ଚାଷକାର୍ଯ୍ୟ, ଅର୍ଥନୀତି ଓ ଅନେକ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଏହି ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। ଶୀତ ଋତୁରେ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ଜଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ବହିଥାଏ।
ଜଳବାୟୁର ଚରମ ଅବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ବାତ୍ୟା, ବନ୍ୟା, ଭୂ-ସ୍ଖଳନ ଓ ବନାଗ୍ନି ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଘଟି ଧନଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ଏପରି ବିପଦ ସମୟରେ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରଶମନ ବଳ ଉଦ୍ଧାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ, ଶିଳ୍ପାୟନ ଓ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ ସବୁଜ ଗୃହ ବାଷ୍ପ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ବିଶ୍ଵର ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିଚାଲିଛି। ଏହି ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଭାବରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରିବା ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ଯତ୍ନବାନ ହେବା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।