ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ପତନ ପରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀରେ ଗାଙ୍ଗେୟ ଉପତ୍ୟକାରେ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ସହରୀକରଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଖନନ ସହିତ ବୈଦିକ, ଜୈନ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ସାହିତ୍ୟରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ନଗର ସଭ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ମିଳେ।
ଜନସାଧାରଣ ନିଜ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବସବାସ କଲେ, ତାହାକୁ ଜନପଦ କୁହାଗଲା।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଅଷ୍ଟମ ଓ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ କେତେକ ଜନପଦ ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଶି ବୃହତ୍ ମହାଜନପଦ ଗଠନ କଲେ।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଗାନ୍ଧାରଠାରୁ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଷୋହଳଟି ମୁଖ୍ୟ ମହାଜନପଦ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା।
ସମସ୍ତ ମହାଜନପଦ ମଧ୍ୟରେ ମଗଧ, କୋଶଳ, ବତ୍ସ ଏବଂ ଅବନ୍ତୀ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜ୍ୟ ଥିଲେ।
ଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣରୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମହାଜନପଦର ରାଜଧାନୀ ସହରଗୁଡ଼ିକ ଚାରିପାଖରେ ଦୁର୍ଗ ଓ ଗଭୀର ଗଡ଼ଖାଇ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉଥିଲା।
ସଭା ଓ ସମିତି ନାମକ ଦୁଇଟି ପରିଷଦ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାସନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ସହ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ହେବାରୁ ରୋକୁଥିଲେ।
ବଜ୍ଜି ଓ ମଲ୍ଲ ରାଜ୍ୟରେ ଗଣ ବା ସଂଘ ଶାସନ ଥିଲା, ଯାହା ପୃଥିବୀର ପ୍ରାଚୀନତମ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ବିବେଚିତ।
ଲୁହାର ଆବିଷ୍କାର ଫଳରେ ଉନ୍ନତ କୃଷି ଉପକରଣ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ତିଆରି ହୋଇ ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇଥିଲା।
ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାରକୁ ସହଜ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ସମୟରେ ରୂପା ନିର୍ମିତ ପଞ୍ଚମାର୍କ ବା ଛାପା ମୁଦ୍ରାର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଚଳନ ହେଲା।
ବୈଦିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ସମାଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ନାମକ ଚାରୋଟି ବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
ଦେଶ ଭିତରେ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ପାଇଁ ଉତ୍ତରାପଥ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାପଥ ନାମକ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥଳପଥ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା।
ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଏକ ସୁଚିନ୍ତିତ ଓ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଦୁର୍ଗବିଶିଷ୍ଟ ରାଜଧାନୀ ସହର ଥିଲା।
ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଚେର, ଚୋଳ ଏବଂ ପାଣ୍ଡ୍ୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର, ସୁନା ଓ ମସଲା ବାଣିଜ୍ୟ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନଶାଳୀ ହୋଇଥିଲେ।