ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ପତନ ପରେ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଧରି ସହରୀ ଜୀବନ ଦୂରେଇ ରହିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ଏକ ନୂତନ ଚଳଚଞ୍ଚଳ ନଗର ସଭ୍ୟତାର ବିକାଶ ଘଟିଲା, ଯାହାକୁ ‘ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀକରଣ’ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଖନନ ତଥା ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ, ଜୈନ ଓ ବୌଦ୍ଧ ସାହିତ୍ୟରୁ ଏହି ସମୟର ସହରଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ। ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମିର ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା, କୃଷିର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଲୁହା ଖଣିର ସୁଲଭତା ଏହି ସହରୀକରଣକୁ ଆହୁରି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥିଲା।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ବେଳକୁ ଲୋକମାନେ କୁଳ ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭିତ୍ତିରେ ଏକାଠି ହୋଇ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବସବାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ‘ଜନପଦ’ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବାଣିଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର ଏବଂ କେତେକ ଜନପଦର ମିଶ୍ରଣ ଫଳରେ ‘ମହାଜନପଦ’ ଗଠିତ ହେଲା। ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମର ଗାନ୍ଧାରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦକ୍ଷିଣର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହିପରି ଷୋହଳଟି ବା ‘ଷୋଡ଼ଶ ମହାଜନପଦ’ ରହିଥିଲା। ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମଗଧ, କୋଶଳ, ବତ୍ସ ଏବଂ ଅବନ୍ତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ଏହି ସହରଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବିରାଟ ଦୁର୍ଗ ଓ ଗଡ଼ଖାଇ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉଥିଲା।
ଅଧିକାଂଶ ମହାଜନପଦରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ରାଜତନ୍ତ୍ର ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିବା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଵେଚ୍ଛାଚାରୀ ହେବାରୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ‘ସଭା’ ଓ ‘ସମିତି’ ନାମକ ପରିଷଦ ଥିଲା। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ‘ଭଜ୍ଜି’ ଓ ‘ମଲ୍ଲ’ ଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ‘ଗଣ’ ବା ‘ସଂଘ’ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ଅଟେ।
ଏହି ଯୁଗରେ ଲୌହ ଧାତୁର ଆବିଷ୍କାର ଫଳରେ ଉନ୍ନତ କୃଷି ଉପକରଣ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ନିର୍ମିତ ହୋଇପାରିଲା। ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ସହଜ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ‘ପଞ୍ଚମାର୍କ’ ରୂପା ମୁଦ୍ରାର ପ୍ରଚଳନ ହେଲା। ସମାଜରେ ବୃତ୍ତି ଅନୁସାରେ ଜାତି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଭଳି ଚାରୋଟି ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା। ଏହା ସହିତ ‘ଉତ୍ତରାପଥ’ ଓ ‘ଦକ୍ଷିଣାପଥ’ ଭଳି ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ ପଥ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତକୁ ଯୋଡ଼ିଥିଲା। ପୂର୍ବ ଭାରତରେ କଳିଙ୍ଗର ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ରାଜଧାନୀ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଚେର, ଚୋଳ ଓ ପାଣ୍ଡ୍ୟ ଭଳି ରାଜବଂଶଗୁଡ଼ିକ ବିଦେଶ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ କରି ଖୁବ୍ ଧନଶାଳୀ ହୋଇପାରିଥିଲେ।