ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟକୁ ଏକତ୍ରିତ କରି ଜଣେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସକଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଗଠିତ ବିଶାଳ ଭୂଖଣ୍ଡକୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଉର୍ବର ଭୂମି, ପ୍ରଚୁର ଲୌହ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ସୋନ ନଦୀର ବାଣିଜ୍ୟିକ ଅନୁକୂଳତା ଯୋଗୁଁ ମଗଧ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା।
ମଗଧର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ଏବଂ ବର୍ଦ୍ଧମାନ ମହାବୀର ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ।
ମହାପଦ୍ମ ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନନ୍ଦ ରାଜବଂଶର ଶେଷ ରାଜା ଧନନନ୍ଦଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ଯୋଗୁଁ ନନ୍ଦ ବଂଶର ପତନ ଘଟିଥିଲା।
ନନ୍ଦ ରାଜାଙ୍କ ସମସାମୟିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତ ବୈୟାକରଣିକ ପାଣିନି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂତ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ‘ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ’ ବ୍ୟାକରଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରିଥିଲେ।
ଗ୍ରୀକ୍ ବୀର ଆଲେକଜାଣ୍ଡାର ପଞ୍ଜାବର ରାଜା ପୁରୁଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ଫଳରେ ଭାରତ ଓ ଗ୍ରୀସ୍ ମଧ୍ୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କର ସୂତ୍ରପାତ ଘଟିଥିଲା।
କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ନନ୍ଦବଂଶର ପତନ ଘଟାଇ ପାଟଳୀପୁତ୍ରଠାରେ ବିଶାଳ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଣୀତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର’ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା, ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ସାତୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଅଙ୍ଗ ବା ‘ସପ୍ତାଙ୍ଗ’ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଗ୍ରୀକ୍ ଦାର୍ଶନିକ ମେଗାସ୍ଥିନିସ୍ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରାଜଦରବାର ପରିଦର୍ଶନ କରି ତତ୍କାଳୀନ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ସମ୍ପର୍କରେ ‘ଇଣ୍ଡିକା’ ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିଥିଲେ।
ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ସୋହଗୌରା ତାମ୍ରପତ୍ରରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ ଲୋକଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଶାସନରେ ସରକାରୀ ଶସ୍ୟାଗାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା।
ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧର ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପାତ ଦେଖି ଅନୁତପ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ହିଂସା ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ଅଶୋକ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନୈତିକ ଉନ୍ନତି ଓ ନିୟମ ଜଣାଇବା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ତଥା ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ବିଭିନ୍ନ ଶିଳାଲେଖ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
ଅଶୋକ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାସ୍ତା, କୂପ, ବିଶ୍ରାମାଗାର ନିର୍ମାଣ କରିବା ସହିତ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବିଶେଷ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ।
ସାରନାଥ ସ୍ତମ୍ଭର ଚାରୋଟି ସିଂହ ମୂର୍ତ୍ତି ଭାରତର ଜାତୀୟ ପ୍ରତୀକ ଅଟେ ଏବଂ ଏଥିରେ ଥିବା ‘ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ’ ବାକ୍ୟଟି ମୁଣ୍ଡକ ଉପନିଷଦରୁ ଆସିଛି।
ଅତ୍ୟଧିକ ଆର୍ଥିକ ବୋଝ, ବିରାଟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନାରେ କଠିନତା ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଘଟିଥିଲା।