ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଏକତ୍ର କରି ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରଖିବାକୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସକଙ୍କୁ ସମ୍ରାଟ କୁହାଯାଉଥିଲା। ସମ୍ରାଟ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରାଜଧାନୀରୁ ଶାସନ ଚଳାଉଥିଲେ ଏବଂ ଅଧୀନସ୍ଥ ସାମନ୍ତ ବା କରଦ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧନରତ୍ନ, ଶସ୍ୟ ଓ ହାତୀ ଆଦି କର ରୂପେ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ। ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ, କର୍ମଚାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ନିୟମିତ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା।
ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଭାରତରେ ପ୍ରଥମେ ମଗଧ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ଥାନ ଘଟିଥିଲା। ଉର୍ବର ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି, ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରୁ ମିଳୁଥିବା ଲୁହା, ନଦୀପଥ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରୁ ମିଳୁଥିବା ହସ୍ତୀ ସମ୍ପଦ ମଗଧକୁ ଅପାର ସାମରିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଉତ୍ତରାପଥ ଓ ଦକ୍ଷିଣାପଥ ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ପଥ ଦେଇ ଦେଶ ବିଦେଶରେ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ କାରିଗରମାନେ ମିଳିମିଶି ନିଜସ୍ୱ ନିୟମରେ ଚାଲୁଥିବା ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଘ ଗଠନ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ରାଜା କୌଣସି ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରୁନଥିଲେ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗ୍ରୀକ୍ ବୀର ଆଲେକଜାଣ୍ଡାର ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ ଆକ୍ରମଣ କରି ପୁରୁଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିଜ୍ଞ ପଣ୍ଡିତ କୌଟିଲ୍ୟ ବା ଚାଣକ୍ୟଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ନନ୍ଦବଂଶର ଅତ୍ୟାଚାରୀ ରାଜା ଧନନନ୍ଦଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ବିଶାଳ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। କୌଟିଲ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର’ରେ ରାଜ୍ୟର ସାତୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଅଙ୍ଗ ବା ‘ସପ୍ତାଙ୍ଗ’ ଏବଂ ପ୍ରଜାହିତକର ଶାସନର ନୀତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ।
ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ପାଟଳୀପୁତ୍ର ଏକ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ନଗରୀ ଥିଲା ଏବଂ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟ ପାଇଁ ଶସ୍ୟାଗାରର ସୁବନ୍ଦୋବସ୍ତ ଥିଲା। ଏହି ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧର ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଦେଖି ଅନୁତପ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ହିଂସା ଛାଡ଼ି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଆପଣେଇ ନେଲେ। ସେ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷା ଓ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ ଶିଳାଲେଖ ଖୋଦନ କରାଇ ସର୍ବତ୍ର ‘ଧର୍ମ’ ବା ନୈତିକ ଆଚରଣ, ପରିବେଶ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମୟର ସାରନାଥ ସ୍ତମ୍ଭର ସିଂହ ଚତୁର୍ମୁଖ ଆମ ଦେଶର ଜାତୀୟ ସଙ୍କେତ ହୋଇଛି। କାଳକ୍ରମେ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଶାଳତା, ଦୁର୍ବଳ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ସମସ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ଏହି ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିଲୟ ଘଟିଥିଲା।