ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପରେ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ଏକ ନୂତନ ଐତିହାସିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକୁ 'ପୁନର୍ଗଠନର ଯୁଗ' କୁହାଯାଏ। ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୧୮୫ରେ ଶେଷ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ରାଟଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ପୁଷ୍ୟାମିତ୍ର ଶୁଙ୍ଗ ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଭାରତରେ ଶୁଙ୍ଗ ବଂଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବୈଦିକ ପରମ୍ପରାର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ସହିତ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଏବଂ ଭାରହୁତ ସ୍ତୂପ ଭଳି କଳାର ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା। ସେହିପରି କଳିଙ୍ଗରେ ଚେଦୀ ବଂଶର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାସକ ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳ ଜୈନ ଧର୍ମକୁ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କରିବା ସହ ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରିରେ ଚମତ୍କାର ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ, ଯାହାର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖରୁ ମିଳିଥାଏ।
ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ସାତବାହନମାନେ ଏକ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ଏହି ବଂଶର ରାଜାମାନେ ନିଜ ନାମ ସହିତ ମାତାଙ୍କ ନାମ ଯୋଡ଼ୁଥିଲେ, ଯେପରିକି ଗୌତମୀପୁତ୍ର ସାତକର୍ଣ୍ଣି। ସାତବାହନ ମୁଦ୍ରାରେ ଥିବା ଜାହାଜର ଚିତ୍ର ସେମାନଙ୍କର ଉନ୍ନତ ନୌବାଣିଜ୍ୟର ପରିଚୟ ଦିଏ। ସେହିପରି ଦୂର ଦକ୍ଷିଣରେ ଚୋଳ, ଚେର ଏବଂ ପାଣ୍ଡ୍ୟ ରାଜବଂଶ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଚୋଳ ରାଜା କରିକାଳ କାବେରୀ ନଦୀ ଉପରେ 'କାଲାନାଇ' ବା 'ଗ୍ରାଣ୍ଡ ଆନିକଟ' ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି କୃଷିର ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ। ଚେର ଓ ପାଣ୍ଡ୍ୟମାନେ ରୋମ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସହ ମସଲା, ମୂଲ୍ୟବାନ କାଠ ଓ ମୋତିର ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରଚିତ 'ସଙ୍ଗମ ସାହିତ୍ୟ' ଏବଂ 'ଶୀଲପ୍ପଦୀକାରମ୍' ଭଳି କାବ୍ୟରୁ ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ।
ଏହି ଯୁଗରେ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ସୀମାନ୍ତ ଦେଇ ଇଣ୍ଡୋ-ଗ୍ରୀକ୍, ଶକ ଏବଂ କୁଷାଣମାନେ ଭାରତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ବିଦେଶରୁ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ମିଶିଯାଇଥିଲେ। ବିଦିଶାର ହେଲିଓଡୋରସ୍ ସ୍ତମ୍ଭ ଏବଂ ଶକମାନଙ୍କ ସମୟର ଶକସମ୍ବତ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଏହାର ଉଦାହରଣ। କୁଷାଣ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ କନିଷ୍କ ସୁଦୂର 'ସିଲ୍କ ପଥ'କୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖି ବାଣିଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ଓ ଗ୍ରୀକ୍ କଳାର ସମନ୍ୱୟରେ 'ଗାନ୍ଧାର ଶିଳ୍ପକଳା' ଏବଂ ସ୍ୱଦେଶୀ ଶୈଳୀରେ 'ମଥୁରା ଶିଳ୍ପକଳା'ର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହିପରି ଭାବରେ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସତ୍ତ୍ୱେ ବାଣିଜ୍ୟ, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ କଳା ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଅପୂର୍ବ ବିକାଶ ଯୋଗୁଁ ଏହି ସମୟ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ଏକ ସ୍ମରଣୀୟ ଯୁଗ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଛି।