ଦିଲ୍ଲୀର ମେହେରୋଲିଠାରେ ଥିବା କଳଙ୍କହୀନ ଲୌହସ୍ତମ୍ଭ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଉନ୍ନତ ଧାତୁବିଜ୍ଞାନ ଓ ନିପୁଣ କାରିଗରୀ କଳାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦର୍ଶନ ଅଟେ ।
ରାଜକବି ହରିସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରଶସ୍ତିରୁ ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଦିଗ୍ବିଜୟ, ସଙ୍ଗୀତାନୁରାଗ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ସୂଚନା ମିଳିଥାଏ ।
ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକ ଫା-ହିୟାନ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତ ଭ୍ରମଣ କରି ଗୁପ୍ତଯୁଗର ସାମାଜିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି ।
ଦ୍ଵିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ କନ୍ୟା ପ୍ରଭାବତୀ ଗୁପ୍ତ ଭକାଟକ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ଦକ୍ଷତାର ସହିତ ଶାସନ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ ।
ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ୍ଟ ‘ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ୍ଟୀୟ’ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରି ପୃଥିବୀର ଆହ୍ନିକ ଗତି ତଥା ସୂର୍ଯ୍ୟପରାଗ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣର ବୈଜ୍ଞାନିକ କାରଣ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ।
ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଦ୍ ବରାହମିହିରଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୃତି ‘ବୃହତ ସଂହିତା’ରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ, ପାଣିପାଗ, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏବଂ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ବିବିଧ ବିଷୟ ସନ୍ନିବେଶିତ ହୋଇଛି ।
ମହାକବି କାଳିଦାସ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟରେ ‘ମେଘଦୂତମ୍’ ଓ ‘ରଘୁବଂଶ’ ଭଳି ଅନବଦ୍ୟ କାବ୍ୟ ରଚନା କରି ବିଶ୍ୱବିଦିତ ହୋଇପାରିଛନ୍ତି ।
ଗୁପ୍ତଯୁଗରେ ଚରକ ସଂହିତା ଓ ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା ଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ଆୟୁର୍ବେଦ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ସଂହିତାକରଣ କରାଯାଇ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ରୂପ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।
ସାରନାଥର ବୁଦ୍ଧମୂର୍ତ୍ତି, ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ରକଳା ଏବଂ ଦେଓଗଡ଼ର ଦଶାବତାର ମନ୍ଦିର ଗୁପ୍ତଯୁଗର କଳା ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଚରମ ଉତ୍କର୍ଷ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ ।
ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ପଲ୍ଲବମାନେ କାଞ୍ଚିପୁରମକୁ ରାଜଧାନୀ କରି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିବାବେଳେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ବର୍ମନ ବଂଶ ଦ୍ୱାରା କାମରୂପ ରାଜ୍ୟ ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ।
ଚେଦି ରାଜବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି କଳାପ ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଉଦୟଗିରି ପାହାଡ଼ର ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।
ସୋମବଂଶୀ ଶାସକମାନେ ଓଡ଼ିଶାରେ ରାଜନୈତିକ ଏକତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ସହିତ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ଓ ରାଜାରାଣୀ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ ।
ଗଙ୍ଗବଂଶର ପ୍ରତାପୀ ରାଜା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗଦେବ ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ପ୍ରଥମ ନରସିଂହଦେବ କୋଣାର୍କର ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ ଏକ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରି ଓଡ଼ିଶାରେ ‘ଗଜପତି’ ଶାସନର ଗୌରବମୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ।
ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ଏବଂ ମହାରାଜା କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗଜପତିଙ୍କ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ଫଳରେ ୧୯୩୬ ମସିହା ଏପ୍ରିଲ ୧ ତାରିଖରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ।