ଭାରତ ଇତିହାସରେ ଗୁପ୍ତଯୁଗ ଏକ ଗୌରବମୟ ସମୟ ଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପରେ ଗୁପ୍ତ ରାଜବଂଶର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟିଥିଲା । ପ୍ରଥମ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତ ନିଜର ବିଜୟ ଅଭିଯାନ ବଳରେ ଏକ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ । ରାଜକବି ହରିସେନଙ୍କ ‘ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରଶସ୍ତି’ରୁ ସମୁଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଦିଗ୍ବିଜୟ ଓ କଳାପ୍ରେମ ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ବା ‘ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ’ଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିଲା । ଦିଲ୍ଲୀର ମେହେରୋଲିଠାରେ ଥିବା କଳଙ୍କହୀନ ଲୌହସ୍ତମ୍ଭ ସେହି ସମୟର ଉନ୍ନତ ଧାତୁ ବିଜ୍ଞାନର ଜ୍ଵଳନ୍ତ ନିଦର୍ଶନ ଅଟେ । ସେହିପରି ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଭକାଟକ ରାଜ୍ୟରେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ କନ୍ୟା ପ୍ରଭାବତୀ ଗୁପ୍ତ ଜଣେ ଦକ୍ଷ ରାଜପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ଶାସନ ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ ।
ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକ ଫା-ହିୟାନଙ୍କ ବିବରଣୀରୁ ଗୁପ୍ତଯୁଗର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜ, ସମୃଦ୍ଧ ନଗର ଏବଂ ଲୋକକଲ୍ୟାଣକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଜଣାପଡ଼େ । ଏହି ସମୟରେ ବିଦେଶ ସହିତ ଜଳପଥରେ ଉନ୍ନତ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ଚାଲିଥିଲା । ଗୁପ୍ତଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ, କଳା ଓ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଉନ୍ନତି ଘଟିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଭାରତର ଏକ ‘କ୍ଲାସିକ୍ ଯୁଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ୍ଟ ପୃଥିବୀର ଆହ୍ନିକ ଗତି ଓ ବର୍ଷର ସଠିକ୍ ସମୟ ନିରୂପଣ କରିଥିବା ବେଳେ ବରାହମିହିର ‘ବୃହତ ସଂହିତା’ ରଚନା କରିଥିଲେ । ମହାକବି କାଳିଦାସଙ୍କ ‘ମେଘଦୂତମ୍’ ଭଳି କାବ୍ୟ ଏବଂ ଆୟୁର୍ବେଦର ବିଭିନ୍ନ ସଂହିତା ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁପ୍ତମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଦକ୍ଷିଣରେ ପଲ୍ଲବ ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ କାମରୂପ ରାଜ୍ୟ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିକାଶ ଆଣିଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବାହ୍ୟ ହୁଣ ଆକ୍ରମଣ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଦୁର୍ବଳତା ଯୋଗୁଁ ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଘଟିଲା ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଚେଦି ବଂଶର ଖାରବେଳ, ଶୈଳୋଦ୍ଭବ, ଭୌମକର, ସୋମବଂଶୀ, ଗଙ୍ଗ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରି ରାଜ୍ୟର ସୀମା ବୃଦ୍ଧି ସହ ଲିଙ୍ଗରାଜ, ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଓ କୋଣାର୍କ ଭଳି ଭବ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିରାଜି ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ଇଂରେଜ ଶାସନ କାଳରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପ୍ରତି ସଙ୍କଟ ଦେଖାଦେବାରୁ ଭାଷା ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସ, ମହାରାଜା କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଗଜପତି ଏବଂ ଉତ୍କଳମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ପରି ମହାନ ବରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ସଂଗ୍ରାମ ଫଳରେ ୧୯୩୬ ମସିହା ଏପ୍ରିଲ ୧ ତାରିଖରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ।