ଭାରତରେ ଭୂମି ଏବଂ ପ୍ରକୃତିକୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ବିବେଚନା କରିବାର ଏକ ସୁଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ଆମ ଦେଶରେ ହିନ୍ଦୁ, ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ, ଶିଖ୍, ଇସଲାମ୍ ଏବଂ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ରହିଛି। ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସ୍ମୃତିଜଡ଼ିତ ସାଞ୍ଚି ଓ ବୋଧଗୟା, ଶିଖ୍ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ତଖତ୍, ଆଜମେରର ଦରଘା ଏବଂ ଭେଲାଙ୍କାନୀ ଗୀର୍ଜା ଭଳି ସ୍ଥାନକୁ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ଭକ୍ତିର ସହ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଭାରତୀୟମାନେ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିଆସୁଛନ୍ତି। ତୀର୍ଥ କହିଲେ ସାଂସାରିକ ଜୀବନରୁ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ତରକୁ ଉନ୍ନୀତ ହେବାର ସ୍ଥାନକୁ ବୁଝାଏ। ଭାରତର ଚାରିଧାମ, ବାରଟି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଏକାବନଟି ଶକ୍ତିପୀଠ ସମଗ୍ର ଦେଶକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଭୌଗୋଳିକ ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଦୂରଦୂରାନ୍ତ ଭ୍ରମଣ କରିବା ଫଳରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ରୀତିନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ଘଟି ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସହିତ ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍ତରାପଥ ଓ ଦକ୍ଷିଣାପଥ ଭଳି ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ ଦେଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସହ ବ୍ୟବସାୟ ବାଣିଜ୍ୟର ମଧ୍ୟ ବିକାଶ ଘଟୁଥିଲା।
ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ପୃଥିବୀକୁ ‘ଭୂଦେବୀ’ ବା ମାତା ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ। ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା, ଗୋଦାବରୀ ପରି ସପ୍ତନଦୀ, କୁମ୍ଭମେଳା ହେଉଥିବା ଚାରୋଟି ସ୍ଥାନ, କୈଳାସ ଓ ତିରୁମାଲା ପରି ପର୍ବତ ତଥା ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଭଳି ବୃକ୍ଷକୁ ପବିତ୍ର ମନେ କରାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟ ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦେବତାଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି; ଯେପରିକି ଓଡ଼ିଶାର ଡୋଙ୍ଗରିଆ କନ୍ଧମାନେ ନିୟମଗିରି ପାହାଡ଼କୁ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି। ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକୁ ‘ପବିତ୍ର କାନନ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ଓ ରାଜ୍ୟରେ ସରନା, ଦେବରାଇ, କାଭୁ କିମ୍ବା ଓରାନ ଭଳି ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା।
ଭାରତ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀସ୍, ଆମେରିକାର ମୂଳବାସିନ୍ଦା ଏବଂ ନ୍ୟୁଜିଲାଣ୍ଡର ମାଓରି ଜନଜାତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତିକୁ ପବିତ୍ର ମାନିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ମାତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋଷଣ ଓ ମନୁଷ୍ୟକୃତ ଅବହେଳା ଯୋଗୁଁ ଆମର ଅନେକ ପବିତ୍ର ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରଦୂଷିତ ତଥା କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ହେବାରେ ଲାଗିଛି। ତେଣୁ ଏହି ପବିତ୍ର ଭୌଗୋଳିକ ଐତିହ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।