କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଜଣେ ଶାସକଙ୍କର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ରକ୍ଷା, ପାଳନ ଏବଂ ଯୋଗକ୍ଷେମ।
ସରକାରଙ୍କର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଆଇନ ପ୍ରଣୟନକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକା, ଆଇନ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା ଏବଂ ବିଚାର କରୁଥିବା ନ୍ୟାୟପାଳିକା।
ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କର ଏପରି ଏକ ଶାସନ ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ କ୍ଷମତା ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ପ୍ରକୃତ ଉତ୍ସ ହେଉଛନ୍ତି ଜନସାଧାରଣ।
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଦେଶର ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ସରକାରୀ ନୀତି, ନିୟମ ଓ ଶାସନଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ସିଧାସଳଖ ଭାଗ ନେଇଥାନ୍ତି।
ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ନାଗରିକମାନେ ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତାଧିକାର ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚିତ କରି ସରକାର ଗଠନ କରନ୍ତି।
ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକା ସଭା ବା ସଂସଦ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବାରୁ ଇଂଲଣ୍ଡକୁ ଏହି ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଜନନୀ କୁହାଯାଏ।
ଭାରତର ସଂସଦୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ନିଜର ସମସ୍ତ ଶାସନଗତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସଂସଦ ନିକଟରେ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ରହନ୍ତି।
ରାଷ୍ଟ୍ରପତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ଦେଶର ପ୍ରକୃତ ବା ବାସ୍ତବ ଶାସନ କ୍ଷମତା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ବ୍ରିଜି ମହାଜନପଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲିଚ୍ଛାବୀ ବଂଶର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଗଣରାଜ୍ୟର ନିଦର୍ଶନ ଥିଲା।
ତାମିଲନାଡୁର ଉତ୍ତର ମେରୁର ଶିଳାଲେଖରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଗ୍ରାମସଭା ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପର୍କରେ ବିବରଣୀ ମିଳିଥାଏ।
ରାଜତନ୍ତ୍ର ସାଧାରଣତଃ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜତନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଜତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।
ବ୍ରିଟେନ୍ ଭଳି ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଜତନ୍ତ୍ରରେ ରାଜା କେବଳ ନାମମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ଥିବା ବେଳେ ପ୍ରକୃତ କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା କ୍ଷମତା ନିର୍ବାଚିତ ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ଥାଏ।
ଧର୍ମତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ସରକାର ଯାହା ଦେଶର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ନେତାଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ।
ଏକଛତ୍ରବାଦରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସୀମ କ୍ଷମତାର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଗୋଷ୍ଠୀତନ୍ତ୍ରରେ ଏକ ଛୋଟ ଧନୀ ବା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଶାସନ ଚଳାନ୍ତି।
ଦୁର୍ନୀତି, ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍ଥା ଉପରେ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଆଦର୍ଶ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ ଅଟେ।