କୌଣସି ଦେଶକୁ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା, ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତିଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ସାଧନ କରିବା ସରକାରଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଦାୟିତ୍ୱ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପଣ୍ଡିତ କୌଟିଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା, ପାଳନ ଏବଂ ଯୋଗକ୍ଷେମକୁ ଜଣେ ଶାସକଙ୍କର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇଥିଲେ। ସରକାର ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇବା ପାଇଁ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଯଥା— ନିୟମ ବା ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରୁଥିବା ‘ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକା’, ଆଇନକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରୁଥିବା ‘କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା’ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଆଇନ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ତଦାରଖ କରୁଥିବା ସ୍ୱାଧୀନ ‘ନ୍ୟାୟପାଳିକା’। ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର କାର୍ଯ୍ୟରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନ କରି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କ୍ଷମତା ପୃଥକୀକରଣ କୁହାଯାଏ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ପୃଥିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସରକାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକପ୍ରିୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏଥିରେ ଶାସନ କ୍ଷମତାର ପ୍ରକୃତ ଉତ୍ସ ହେଉଛନ୍ତି ଜନସାଧାରଣ। ଆମେରିକାର ପୂର୍ବତନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଆବ୍ରାହମ ଲିଙ୍କନଙ୍କ ଭାଷାରେ, ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କର, ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକ ସରକାର। ଗଣତନ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର; ଯଥା— ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଗଣତନ୍ତ୍ର। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଲୋକମାନେ ସିଧାସଳଖ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି, ଯାହାକି ସ୍ୱିଜରଲ୍ୟାଣ୍ଡ ପରି କେତେକ ଦେଶରେ ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଭାରତ ଭଳି ବୃହତ ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ ଭୋଟ ଦେଇ ନିଜର ପ୍ରତିନିଧି ବାଛନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଶାସନ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଶାସନ ପୁଣି ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର (ଯେପରି ଭାରତ) ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରପତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର (ଯେପରି ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା) ଭାବେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।
ଗଣତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ବିଶ୍ୱ ଇତିହାସ ତଥା ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ପ୍ରକାରର ସରକାର ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ରାଜତନ୍ତ୍ରରେ ଶାସନ କ୍ଷମତା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ରାଜା କିମ୍ବା ରାଣୀଙ୍କ ହାତରେ ଥାଏ। ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜତନ୍ତ୍ର (ଯେପରି ସାଉଦି ଆରବ) କିମ୍ବା ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଜତନ୍ତ୍ର (ଯେପରି ବ୍ରିଟେନ) ହୋଇପାରେ। ଧର୍ମତନ୍ତ୍ରରେ ଦେଶର ଧାର୍ମିକ ନିୟମ ଓ ଧର୍ମଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଶାସନ ଚାଲେ; ଯଥା— ଇରାନ ଓ ଭାଟିକାନ ସିଟି। ଏକଛତ୍ରବାଦରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୋଷ୍ଠୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତାର ଅଧିକାରୀ ହୋଇ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଛଡ଼ାଇ ନିଅନ୍ତି; ଯେପରି ଅତୀତରେ ଜର୍ମାନୀର ହିଟଲର ଏବଂ ଉଗାଣ୍ଡାର ଇଦି ଅମିନଙ୍କ ଶାସନ। ସେହିପରି ଗୋଷ୍ଠୀତନ୍ତ୍ରରେ କିଛି ଧନୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲୋକ ଶାସନକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖନ୍ତି।
ଭାରତରେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ହିଁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପରମ୍ପରା ରହିଆସିଛି। ପ୍ରାଚୀନ ଭଜ୍ଜୀ ମହାଜନପଦର ଲିଚ୍ଛାବୀ ବଂଶର ଶାସନ ଏବଂ ଚୋଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତର ମେରୁର ଶିଳାଲେଖରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଗ୍ରାମସଭା ନିର୍ବାଚନ ଏହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତାଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରି ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ। ତଥାପି ଦୁର୍ନୀତି ଓ ଅସମାନତା ଭଳି ସମସ୍ୟାକୁ ଦୂର କରି ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକ ସଚେତନ ହେବା ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।