‘କଳାମାଣିକରେ’ କବିତାଟି ପ୍ରାଚୀନ ରୀତିଯୁଗର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କବି ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାରଙ୍କ ରଚିତ ଅମର କାବ୍ୟ ‘ବିଦଗ୍ଧଚିନ୍ତାମଣି’ର ସତଷଠି ଛାନ୍ଦରୁ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଛି। ଏହି କବିତାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମାତା ଯଶୋଦାଙ୍କ ଅପାର ସ୍ନେହ, ମମତା ତଥା ବାତ୍ସଲ୍ୟ ପ୍ରେମର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜୀବନ୍ତ ଚିତ୍ର ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି। ଦିନସାରା ବନରେ ଗୋରୁ ଚରାଇବା ପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଫେରିବାରେ ବିଳମ୍ବ ହେବାରୁ ମାତା ଯଶୋଦାଙ୍କ ମନରେ ଯେଉଁ ଅସୀମ ବ୍ୟାକୁଳତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ତାହା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
ମାତା ଯଶୋଦା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ସର୍ବସ୍ୱ ମନେକରନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଧନର ସଙ୍ଖାଳି, ଦରିଦ୍ରର ପସରା, ଅନ୍ଧର ଲଉଡ଼ି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧକାଳର ଏକମାତ୍ର ସାହାରା ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ହିଁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରି ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଘରେ ସୁସ୍ୱାଦୁ ରାବିଡ଼ି, ସର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଥାଇ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣ କିପରି ନାଚି ନାଚି କେବଳ ଲବଣି ଖାଇବାକୁ ମାଗୁଥିଲେ, ତାହା ମନେପକାଇ ମାଆ ଭାଳି ହେଉଛନ୍ତି। ନିଜର କୋମଳମତି ଶିଶୁ ଅନ୍ଧାରକୁ ଡରୁଥିବା ବେଳେ ବଣରେ ଗୋରୁ ଚରାଇ ଏତେ ସମୟ କାହିଁକି ରହିଗଲା, ସେହି ଚିନ୍ତାରେ ସେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ବନରେ ଡାକିନୀ କିମ୍ବା ନିଶାଚର ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଉପଦ୍ରବ ଥିବାରୁ କାଳେ ପୁଅର କିଛି ଅନିଷ୍ଟ ଘଟିବ, ସେହି ଭୟରେ ମାଆଙ୍କ ମନ ବିଚଳିତ ହୋଇଛି। କଅଁଳ ବୟସର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବନକୁ ଛାଡ଼ିଥିବାରୁ ସେ ନିଜକୁ ହିଁ ଦୋଷୀ ମଣିଛନ୍ତି। ସେ ଆଶଙ୍କା କରୁଛନ୍ତି ଯେ ଝାଞ୍ଜିଖରାରେ ପୁଅର କୋମଳ ଶରୀରରୁ ଝାଳ ବୋହି ଯାଉଥିବ ଏବଂ ସେ ଥକିପଡ଼ି କୌଣସି ଗଛମୂଳେ ବସିରହିଥିବ। ଖରା ଓ ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଛତା କିମ୍ବା ପାଦରେ କଠାଉ ନ ପିନ୍ଧି ଯାଇଥିବାରୁ ବନର କଣ୍ଟା ତାଙ୍କ କୋମଳ ପାଦକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉଥିବ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଫେରିବାର ସଙ୍କେତ ଦେଉଥିବା ବଂଶୀର ସୁମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଯଶୋଦା ବାରମ୍ବାର କାନ ଡେରି ଅପେକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି, ମାତ୍ର ବେଣୁଗୀତ ନ ଶୁଭିବାରୁ ତାଙ୍କ ମନର ଆଶଙ୍କା ଓ ବ୍ୟସ୍ତତା ଆହୁରି ଗଭୀର ହୋଇଛି।
ପରିଶେଷରେ, କବିତାରେ ସନ୍ତାନର କ୍ଷଣିକ ବିଚ୍ଛେଦରେ ମାତୃହୃଦୟର ଯେଉଁ ଅସୀମ ଚିନ୍ତା, ସ୍ନେହ ଓ ଆକୁଳତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ତାହା ଏକ ସ୍ନେହମୟୀ ମାଆର ଅକଳ୍ପନୀୟ ବାତ୍ସଲ୍ୟ ମମତାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦର୍ଶନ।