‘ପାଣିରେ ପାଣି’ ପାଠଟି ବିଶିଷ୍ଟ ପରିବେଶବିତ୍ ଅନୁପମ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏକ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ରଚନା। ଏଥିରେ ପ୍ରକୃତିର ଜଳଚକ୍ର, ଜଳର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଆମ ସମାଜରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ଜଳ ସଂକଟ ସମ୍ପର୍କରେ ସରଳ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସମୁଦ୍ରରୁ ବାଷ୍ପ ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଏବଂ ପୁଣି ବର୍ଷା ଆକାରରେ ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ଫେରିଆସିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ। ମାତ୍ର ଆଜିକାଲି ଘରେ, ସ୍କୁଲରେ କିମ୍ବା ସହରମାନଙ୍କରେ ପାଣିର ଘୋର ଅଭାବ ଦେଖାଦେଇଛି। ପାଇପ୍ରେ ପାଣି ନ ଆସିବା, ଅସମୟରେ ପାଣି ଆସିବା, ପାଣି ପାଇଁ କଳିଝଗଡ଼ା ହେବା ଏବଂ ମୋଟର ଲଗାଇ ଅନ୍ୟର ଭାଗ ପାଣି ଟାଣିନେବା ଭଳି ଘଟଣା ସବୁଠି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।
ଖରାଦିନେ ଦେଶର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମରୁଡ଼ି ଓ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଭଳି ସ୍ଥିତି ଉପୁଜୁଥିବା ବେଳେ ବର୍ଷାଦିନେ ବନ୍ୟା ଆସି ଘରଦ୍ୱାର ଭସାଇ ନେଉଛି। ପ୍ରକୃତରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ବନ୍ୟା ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ମୁଦ୍ରାର ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ୱ। ଲେଖକ ଆମ ପୃଥିବୀକୁ ଏକ ବିରାଟ ମାଟିର ‘ସରାଘଡ଼ି’ ସହିତ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି। ଯେପରି ଆମେ ସରାଘଡ଼ିରେ ପଇସା ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖୁ, ସେହିପରି ବର୍ଷାଦିନେ ପ୍ରଚୁର ପାଣିକୁ ଆମେ ଭୂତଳ ଜଳଭଣ୍ଡାରରେ ସାଇତି ରଖିବା ଉଚିତ। ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବର୍ଷାପାଣିକୁ ଭୂତଳକୁ ଛାଣି ପହଞ୍ଚାଇବା ସହ ମାଟି ତଳର ଗୁପ୍ତ ଜଳଭଣ୍ଡାରକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର କଥା, ମଣିଷ ଜମିର ଲୋଭରେ ପୋଖରୀଗୁଡ଼ିକୁ ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନାରେ ପୋତି ଦେଉଛି ଏବଂ ସେଠାରେ ଘର, ବଜାର ଓ ସିନେମାଘର ତିଆରି କରୁଛି। ଏହି ବଡ଼ ଭୁଲ୍ ଯୋଗୁଁ ଖରାଦିନେ ନଳକୂଅ ଶୁଖିଯାଉଛି ଏବଂ ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର କମିଯାଉଛି। ଏଥିରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ପୋଖରୀ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେବା ସହ ଛାତ ଉପରେ ବର୍ଷାଜଳ ଅମଳ କରିବା ନିହାତି ଜରୁରୀ।
ପାଠର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କୂଡ଼ନ, ବୁଢ଼ାନ, ସରମନ ଓ କୌରାଇ ନାମକ ଚାରି ଭାଇଙ୍କ କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ପୋଖରୀ ନିର୍ମାଣର ପରମ୍ପରା ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ସେମାନେ ପାଇଥିବା ପରଶମଣିର ସୁନାକୁ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ନ ଲଗାଇ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ବିଶାଳ ପୋଖରୀ ସବୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ପୂର୍ବକାଳରେ ଲୋକେ ପୋଖରୀ ଖୋଳି ସମାଜ ପ୍ରତି ନିଜର କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଉଥିଲେ। ତେଣୁ ଆମେ ଜଳଚକ୍ରର ସଠିକ୍ ଉପଯୋଗ କରି ବର୍ଷାଜଳକୁ ସାଇତି ରଖିଲେ ହିଁ ଆଗାମୀ ଭବିଷ୍ୟତ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିପାରିବ।